Ogrody sensoryczne nadają się zarówno do małych jak i dużych przestrzeni. Mogą być przeznaczone do stymulacji tylko jednego zmysłu, jak np. ogród zapachowy lub dla wszystkich pięciu. Taki ogród powinien zachęcać przebywające w nim osoby do interakcji z otoczeniem. Świat roślin oferuje wielkie bogactwo możliwości sensorycznych. Rośliny mają najróżniejsze kształty, kolory, rozmiary, z pozornie nieskończonymi zapachami i smakami. Jednak nie wszystkie rośliny są dobrym wyborem do tego typu ogrodu – jedne z najpiękniejszych są najbardziej toksyczne np. naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea), konwalia majowa (Convallaria majalis), ciemierniki (Helleborus), a niektóre zachęcają do bliższego przyjrzenia się tylko po to, byśmy zahaczyli się o ich ciernie, m.in. berberysy (Berberis), robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia), glediczja trójcierniowa (Gleditsia triacanthos). Ogrody sensoryczne dążą do maksymalizacji wpływu sensorycznego, jaki ogród wywiera na odwiedzających. Zachęcają do dotykania, smakowania, podziwiania i słuchania, zapewniając nieograniczone możliwości nauczania i przeprowadzania terapii ogrodniczej.
Gdy stąpamy po aromatycznym dywanie roślinnym z macierzanki, wydziela się intensywny ziołowy zapach. Fot. G.Falkowski
Ogrody terapeutyczne
Hortiterapia, czyli ogrodolecznictwo, jest jedną z metod terapii wspomagających tradycyjne metody rehabilitacji. Swoje działanie, podczas prowadzonych zajęć, opiera na kontakcie podopiecznych (ściśle określonej grupy pacjentów ze zdiagnozowanymi zaburzeniami, a także z problemami zdrowotnymi) z żywymi roślinami. U podstaw hortiterapii znajdują się teorie mówiące o bardzo bliskim związku człowieka z przyrodą. Zarówno czynniki biotyczne (ożywione), takie jak rośliny czy zwierzęta oraz abiotyczne (nieożywione), m.in. woda (fontanna, kaskada), mała architektura (altany, ławki), różnorodna nawierzchnia ścieżek (m.in. żwir, grys, piasek, zrębki), karmniki dla ptaków i dzieła sztuki ogrodowej, zastosowane w sensorycznej przestrzeni są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania.
Roślinność w ogrodzie terapeutycznym jest niezwykle ważna. Jej odpowiedni dobór usprawnia pracę terapeutów, a także przyspiesza powrót do zdrowia użytkowników i uprzyjemnia im życie. Warto pamiętać, że bogactwo gatunków umożliwia tworzenie miejsc pięknych i bezpiecznych oraz przyjaznych dla każdego. W ogrodach sensorycznych warto sadzić rośliny, zmieniające się w ciągu sezonu, tj. wypuszczając młode liście, kwitnąc, zawiązując owoce i przepięknie się wybarwiając.
Zmysł wzroku
Czerwony, pomarańczowy i żółty to ciepłe kolory, które sprzyjają aktywności człowieka. Chłodne kolory, takie jak niebieski, fioletowy i biały, wprowadzają spokój i zachęcają do odpoczynku lub wyciszenia. Należy tak dobierać rośliny, aby stworzyć równowagę między energetyzującymi kolorami i spokojnymi, delikatnymi barwami, żeby uniknąć nadmiernej stymulacji. Ważną kwestią jest sadzenie roślin o różnorakich pokrojach, zróżnicowanych barwach i kwitnących w różnym czasie, mających interesujące owoce oraz przywabiających motyle. Do takich możemy zaliczyć, m.in. magnolie (Magnolia), liliowce (Hemerocallis), dalie (Dahlia), hortensje (Hydrangea), pięknotki (Callicarpa), jarzęby (Sorbus), a także drzewa i krzewy owocowe. Niezwykle barwne, zwłaszcza w okresie bezlistnym, w ogrodzie sensorycznym są derenie: biały (Cornus alba) 'Sibirica’ i świdwa (C. sanguinea) 'Midwinter Fire’. Pierwszy z nich o jaskrawoczerwonych pędach, dorasta do 3 m wys., drugi, rosnący na stanowisku słonecznym ma pędy jaskrawoczerwone, a w cieniu – zielonożółte lub pomarańczowe, dorasta do ok. 2 m wys. Obie odmiany najpiękniej prezentują się na przełomie zimy i wiosny.
Zmysł słuchu
Niektóre dźwięki w ogrodzie pojawiają się bez planowania np. wiatr w liściach, czy szum deszczu lub wody. Sami również możemy zatroszczyć się o dźwięk w ogrodzie poprzez powieszenie wietrznych dzwonków czy też budując fontannę. Dodanie karmników, poidełek oraz pojemników „kąpielowych” dla ptaków, zachęci je do odwiedzania naszych ogrodów częściej i pozostania w nich na dłużej. Należy też sadzić drzewa, krzewy, które będą pożywieniem dla ptaków, a także dadzą im schronienie i miejsce lęgowe. By uzyskać w ogrodzie efekt „szumu morza” warto posadzić trawy ozdobne.
Istnieje wiele jednorocznych i wieloletnich traw, które nadają ogrodowi kołyszący ruch i delikatny dźwięk, jak np. miskanty (Miscanthus). Z kolei szelest bambusa (Phyllostachys, Fargesia) na wietrze dodaje dźwiękom innego wymiaru. Decydując się na sadzenie bambusa, należy zachować ostrożność przy wyborze gatunków i odmiany, ponieważ są takie, które potrzebują dość dużo miejsca do wzrostu. Jeśli w ogrodzie jest dość duża przestrzeń, warto pomyśleć o posadzeniu drzew, zwłaszcza tych o pokroju tzw. „płaczącym” z gałęziami wygiętymi w łuk, oferującymi szereg kojących dźwięków, podczas wiatru. W tego typu założeniach idealnie sprawdza się wierzba nadgrobna (Salix × sepulcralis) ’Chrysocoma’, buk pospolity (Fagus sylvatica) ’Pendula’ czy też nieco mniejsza od pozostałych – brzoza pożyteczna (Betula utilis) 'Long Trunk’. Naszym rodzimy drzewem o okrągłych liściach z delikatnie pofalowanym brzegiem, rosnących na długich, cienkich ogonkach i poruszających się przy najlżejszym wietrze jest topola osika (Populus tremula), która popularnie jest zwana topolą drżącą. Należy zwrócić uwagę również, że jesienią zaschnięte liście szeleszczą na gałęziach, a gdy opadają, chrzęszczą pod stopami, wprowadzając nowe wrażenia słuchowe.
Liście zimozielonego bambusa fargezji parasolowatej przyjemnie szeleszczą, poruszając się na lekkim wietrze. Fot. G.Falkowski
Zmysł dotyku
Rozważając dotyk należy wziąć pod uwagę rośliny, o zaskakującej różnorodności tekstur i faktur. Niektóre rośliny same proszą się o pieszczoty, inne oferują „ostrzejsze” wrażenia. Świetnie do tego się nadają miękkie, puszyste kwiaty, kwiatostany i liście, szorstka kora, twarde łodygi i pędy, kłujące strąki nasion, igły oraz sprężysty mech. Do roślin atrakcyjnych w dotyku można zaliczyć odmiany: krwawnika pospolitego (Achillea millefolium), jeżówki (Echinacea), celozji (Celosia), a także funkii (Hosta).
Liderem roślin, przyjemnych w dotyku jest oczywiście czyściec wełnisty (Stachys byzantina) i jego odmiany. Ze względu na grube, aksamitne, niezwykle miękkie w dotyku liście, potocznie jest nazywany oślim lub króliczym uchem. Ta oryginalna, wieloletnia bylina osiąga wys. około 30–40 cm. Szybko się rozrasta, tworząc efektowny, aksamitny dywan. Posiada sztywne, płożące się pędy, na których osadzone są duże, jajowate, zimozielone liście, pokryte srebrzystobiałym kutnerem. Od czerwca do lipca na wzniesionych, ulistnionych pędach pojawiają się drobne, niepozorne, fioletowopurpurowe kwiaty, zebrane w kłosy.
Rożnik przerośnięty (Silphium perfoliatum) to imponująca, olbrzymia bylina dorastająca nawet do 250 cm wys. Posiada żółte, niezwykle miododajne, kwiaty zebrane w kwiatostany. Łodyga jest charakterystycznie kanciasta, naga, wewnątrz pusta. Liście sztywne, ciemnozielone, osiągające około 35 cm dł. , specyficznie ułożone względem łodygi – łączą się ze sobą tworząc zagłębienie, w którym zbiera się woda, stanowiąca wodopój dla niewielkich ptaków i owadów. Blaszki liściowe przybierają kształt pomiędzy trójkątnym a owalnym, mają nieregularnie ząbkowane obrzeżenia i zaostrzone wierzchołki.
Odpowiedni dobór roślin sprawi, że ogród będzie atrakcyjny również wtedy, gdy większość roślin wchodzi w stan spoczynku. Za sprawą drzew i krzewów o niezwykle dekoracyjnej i interesującej w dotyku korze i pędach. Do ogrodów sensorycznych z większych drzew jest polecana brzoza pożyteczna (Betula utilis) 'Doorenbos’ o niezwykle białej korze, pięknie łuszcząca się dużymi płatami, a także klon strzępiastokory (Acer griseum), który ze względu na cienką, gładką, lśniącą i łuszczącą się płatami cynamonowobrązową korę jest nazywany klonem cynamonowym. Wspaniale przebarwiająca się jesienią na różne kolory czerwieni i oryginalne korkowe pędy, interesujące w dotyku, to cechy trzmieliny oskrzydlonej (Euonymus alatus). Z kolei leszczyna pospolita (Corylus avellana) 'Contorta’ tworzy niezwykle mocno powykręcane pędy. W ogrodach sensorycznych również powinny się znaleźć rośliny zawsze zielone, w tym drzewa i krzewy iglaste, które właśnie zimą, mają swoje przysłowiowe 5 minut.
Ciekawym elementem ogrodu sensorycznego może być specjalna ścieżka do chodzenia boso, z balustradą obok do przytrzymywania się. Fot. G.Falkowski
Zmysł węchu
Planując ogród sensoryczny należy pomyśleć o subtelnych i mocnych zapachach, które można eksplorować zarówno bezpośrednio (wkładając nos w kwiatek), jak i pośrednio np. stąpając po aromatycznym dywanie roślinnym np. z macierzanki piaskowej (Thymus serpyllum). Ludzkie umysły są tak dostrojone do zapachów, że jeden jego powiew może przywołać wspomnienia z odległych lat. Rosnące w ogrodzie rośliny o różnych zapachach, dają odwiedzającym możliwość poznania ich niesamowitej różnorodności. Nasturcja większa (Tropaeolum majus) ma delikatny aromat, podczas gdy piwonia (Paeonia) ma mocny zapach. Intensywnie pachnące rośliny powinny być rozmieszczone w ogrodzie w bezpiecznych odstępach. Również wiele ziół ma wspaniałe aromaty: lawenda (Lavandula), mięta (Mentha) i lebiodka pospolita (Origanum vulgare). Nie może zabraknąć drzew i krzewów intensywnie oraz słodko pachnących, takich jak m.in.: lilak pospolity (Syringa vulgaris) i jego odmiany, kalina bodnantska (Viburnum × bodnantense) 'Dawn’ i k. angielska (V. carlcephalum), jaśminowce (Philadelphus) oraz lipy (Tilia). Żywicznych zapachów w ogrodzie dostarczą nam rośliny iglaste, urozmaicające ogród. Z bylin warto posadzić kocimiętkę groniastą (Nepeta racemosa) 'Walker’s Low’, odmiany floksa wiechowatego (Phlox paniculata) oraz rośliny cebulowe o intensywnym zapachu: hiacynta wschodniego (Hyacinthus orientalis) i lilie (Lilium).
Zmysł smaku
Rośliny ogrodów sensorycznych powinny być nietoksyczne lub mieć przynajmniej niską szkodliwość. Jest to dość trudne do zrealizowania. Najlepszym rozwiązaniem może być zgrupowanie wszystkich jadalnych roślin na jednej rabacie, odróżniając je w ten sposób od niejadalnych. Do kwiatów jadalnych należą. m.in.: fiołki (Viola), pysznogłówka szkarłatna (Monarda didyma) i jej odmiany, ogórecznik lekarski (Borago officinalis), lawendoworóżowe kwiaty czosnku szczypiorku (Allium schoenoprasum), lawenda wąskolistna (Lavandula angustifolia), a także kwiaty forsycji (Forsythia) i nagietka lekarskiego (Calendula officinalis), o pomarańczowych lub złotożółtych kwiatach, dorastającego od 20 nawet do 50 cm wys. Ciekawą cechą jest to, że jego kwiaty są wrażliwe na zmiany nasłonecznienia – zamykają się, gdy jest ciemno, albo zanosi się na deszcz. Nagietek należy do roślin wabiących owady i jest rośliną miododajną. Zarówno młode liście jak i płatki nagietka są jadalne. Oprócz kwiatów, na rabacie z roślinami jadalnymi można również uprawiać odmiany: truskawki (Fragaria ananassa), poziomki pospolitej (Fragaria vesca) i borówki wysokiej (Vaccinium corymbosum). Stanowiska słoneczne są idealne do uprawy rozmaitych ziół i warzyw. W ogrodzie smaków nie może również zabraknąć drzew, krzewów i pnączy owocowych, dzięki czemu zostanie on skutecznie wzbogacony i upiększony, a dodatkowo zyska się pyszne owoce, zarówno te świeże, jak i przetworzone na zimę.
Czosnek szczypiorek to aromatyczna, jadalna bylina ozdobna, której nie powinno zabraknąć w ogrodzie smaku. Fot. G.Falkowski
Autor: Tomasz Dymny, Związek Szkółkarzy Polskich
Łączymy i rozwijamy zielony biznes – zmieniając świat na bardziej zielony.
Największa w Polsce internetowa encyklopedia roślin ogrodowych: www.e-katalogroslin.pl. Można w niej znaleźć blisko 10 tys. gatunków i odmian roślin ozdobnych i owocowych, produkowanych w szkółkach zrzeszonych w Związku Szkółkarzy Polskich, wraz z opisami, zdjęciami i danymi kontaktowymi producentów.
