Lipa (Tilia) to rodzaj obejmujący według różnych źródeł od ok. 20 do 40 gatunków drzew występujących na półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego. W Polsce naturalnie występują dwa gatunki – lipa drobnolistna (T. cordata) i lipa szerokolistna (T. platyphyllos), które wraz z gatunkami obcego pochodzenia oraz formami mieszańcowymi zajmują czołową pozycję na liście drzew stosowanych w zieleni miejskiej – parkowej, osiedlowej i przydrożnej.

Wykorzystanie lip w ogrodnictwie związane jest z ich wysokimi zdolnościami regeneracyjnymi oraz dosyć dobrym przystosowaniem do wzrostu w warunkach miejskich. Drzewa te doskonale znoszą cięcie i formowanie, stąd od stuleci były i nadal są wykorzystywane do tworzenia wysokich żywopłotów i szpalerów. W renesansowych ogrodach francuskich stanowiły podstawowy materiał do tworzenia boskietów i ogrodowych gabinetów. W miarę wzrostu korony lipy stykają się i zlewają, tworząc na różnej wysokości zwarte sklepienia. To nimi obsadzano aleje prowadzące do dworów i pałaców. Także współcześnie wiele dróg i ulic jest związanych z lipami, np. ul. Lipowa w Białymstoku, najbardziej reprezentacyjna ulica centrum stolicy Podlasia; czy aleja Unter den Linden – uważana za jedną z najpiękniejszych ulic Berlina oraz najważniejszych atrakcji turystycznych tego miasta. Drzewa te wraz z platanami i kasztanami rosną wzdłuż najpiękniejszej ulicy świata – paryskiej Champs-Élysées. Lipy wypełniają przestrzenie parków i ogrodów Brukseli, Wiednia czy Nowego Jorku.
Lipy to drzewa długowieczne, żyjące ok. 500 lat. Tworzą dobrze rozwinięty, mocny system korzeniowy, gęste, regularne korony z gałęziami zwisającymi do ziemi u egzemplarzy swobodnie rosnących. Dają głęboki cień, przynosząc ulgę w upalne lata. Ich liście mogą być matowe lub błyszczące, w różnym stopniu pokryte od spodu kutnerem. Po opadnięciu szybko się rozkładają, dostarczając cennej próchnicy. W zależności od gatunku lipy kwitną od czerwca do końca sierpnia, dostarczając pszczołom cennego pożytku w postaci nektaru i pyłku. Ich kwiaty roztaczają przyjemną woń, a wokół drzew w ciągu dnia unosi się nieustanny harmider owadów zapylających. Intensywne wydzielanie nektaru i spadzi cieszy pszczelarzy, pozyskujących cenny lipowy miód, ale bywa kłopotliwe dla kierowców parkujących samochody pod koronami lip. Zwykle po kilku godzinach parkowania samochód trzeba odstawić do myjni.

Niezawodna do miasta
Szkółki zrzeszone w Związku Szkółkarzy Polskich oferują ok. 40 gatunków i odmian lip, spośród których najcenniejszą do uprawy w terenach zurbanizowanych oraz przy drogach jest lipa srebrzysta (T. tomentosa), zwana także ze względu na swoje pochodzenie lipą węgierską. Naturalny zasięg występowania lipy srebrzystej obejmuje południe i wschód Europy oraz Azję Mniejszą. Drzewo tworzy szerokostożkowatą do zaokrąglonej koronę, osiąga 20–25 m wysokości. Liście ma okrągłe, na brzegach ząbkowane, średnicy ok. 10 cm, od góry ciemnozielone, od spodu pokryte charakterystycznym gęstym, białym kutnerem. Latem, w trakcie upalnej pogody, jej liście – zwłaszcza w górnych partiach korony – ustawiają się dolną stroną do słońca w celu ograniczenia transpiracji, przez co drzewo z oddali wydaje się srebrzyste. Liście są zdrowe, długo utrzymują się na drzewach jesienią i przebarwiają się na żółto przed opadnięciem. Lipa ta kwitnie późno w porównaniu do innych gatunków. Kwitnienie rozpoczyna w połowie lipca i trwa ono do połowy sierpnia. Jej kwiaty są kremowożółte, bardzo intensywnie pachnące, zebrane zwykle od 4 do 7 w kwiatostanach typu wierzchotki, osadzonych na długiej szypule zrośniętej z jasną, języczkowatą podsadką. Gatunek ten, pomimo że naturalnie występuje w rejonach o cieplejszym klimacie, jest w Polsce w pełni odporny na mróz i dobrze przystosowany do wysokich temperatur latem. Znacznie lepiej znosi suszę glebową w porównaniu do rodzimych gatunków lip, zwłaszcza lipy szerokolistnej. Toleruje zanieczyszczone powietrze. Dobrze rośne na glebach ciężkich, przepuszczalnych, preferuje stanowiska słoneczne. Ogromną zaletą lipy srebrzystej jest wysoka zdrowotność i odporność na szkodniki, w tym ataki mszyc powodujących wydzielanie lepkiej spadzi, brudzącej chodniki i ławki. Dzięki temu lipa srebrzysta jest polecana do sadzenia w miastach, gdzie wykonywanie zabiegów ochrony roślin jest mocno ograniczone. Doskonale nadaje się do sadzenia przy drogach i ulicach, obsadzania alei i osi widokowych oraz sadzenia jako soliter. Wśród oferowanych przez szkółki odmian szczególnie wartościowym kultywarem do obsadzania ulic jest wyselekcjonowana w Holandii odmiana ‘Brabant’, która tworzy proste od podstawy po wierzchołki pnie z wyprostowanymi, skierowanymi do góry gałęziami bocznymi. Drzewo osiąga do 25 m wysokości i 15 m szerokości. Do sadzenia w parkach i większych ogrodach osiedlowych warto polecić odmianę ‘Pendula’, która dorasta do ok. 20 m wysokości i 12 m szerokości. Jej gałęzie są wiotkie, przewieszają się, tworząc szeroki parasol, pod którym lubią bawić się dzieci. Niewielkim drzewem o kulistej koronie średnicy 4–5 m jest wyselekcjonowana na Węgrzech odmiana ‘Silver Globe’ – przydatna do sadzenia wszędzie tam, gdzie brakuje przestrzeni na drzewa o większych koronach. Wartą uwagi jest także polska odmiana ‘Varsaviensis’ (nazywana także lipą warszawską), uzyskana na początku XX w. przez Jerzego Wrzesińskiego w szkółkach w Warszawie. Drzewo to ma wyjątkowo regularną i gęstą, stożkowatą koronę o średnicy 8–10 m i wysokości 20–25 m. Sprawdza się w roli drzewa do obsadzania ulic.

Z dala od ruchliwych ulic
Lipa drobnolistna to nasz rodzimy gatunek, występujący w całej Europie oraz w zachodniej części Azji. Jest długowiecznym drzewem, dożywającym kilkuset lat. W naturze osiąga 30–35 m wysokości, tworzy szerokie, jajowate korony. Jej liście są okrągłe w zarysie, u nasady sercowate, na szczycie zaostrzone, dosyć drobne, mają od 4 do 9 cm średnicy, z wierzchu są ciemnozielone, od spodu sinawe. Jesienią przebarwiają się na żółto. Kwitnie wcześnie, od końca czerwca do połowy lipca, kwiaty ma żółtawe, zebrane po kilka w wierzchotkowate kwiatostany, które nie wiszą tak jak u innych lip, ale wznoszą się, a niekiedy nawet wystają ponad liście, co jest cechą charakterystyczną dla tego gatunku. Kwiaty intensywnie i przyjemnie pachną. Niestety w przeciwieństwie do lipy srebrzystej gatunek ten bywa atakowany przez szkodniki, najczęściej przędziorka lipowca, powodującego latem odbarwienia liści, oraz rożkowca lipowego, którego obecność można rozpoznać po drobnych, stożkowatych naroślach na liściach. Gatunek ten preferuje gleby umiarkowanie wilgotne i zasobne w składniki pokarmowe, polecany jest do obsadzania parkowych alei oraz tworzenia zadrzewień krajobrazowych. Doskonale poddaje się formowaniu, nadaje się do tworzenia żywopłotów i szpalerów. Ze względu na wrażliwość na zanieczyszczenie powietrza i zasolenie podłoża nie jest polecany do sadzenia w bezpośrednim sąsiedztwie ruchliwych ulic i dróg. Spośród dostępnych na rynku odmian warto zwrócić uwagę na niemiecką odmianę ‘Böhlje’ syn. ‘Erecta’ – drzewo odznaczające się regularną, szerokostożkową koroną oraz wyprostowanymi pędami bocznymi. Odmiana to osiąga 12–18 m wysokości i 8–10 m szerokości. Podobnym kultywarem, o gałęziach odrastających pod kątem 45 stopni od przewodnika, jest amerykańska odmiana ‘Rancho’, polecana do obsadzania ulic o niewielkim natężeniu ruchu, w obrębie osiedli mieszkaniowych. Podobne rozmiary (15 m wysokości), ale bardziej jajowatą koronę tworzy inny amerykański kultywar – ‘Greenspire’, o liściach nieco większych niż u gatunku. W małych ogrodach osiedlowych i przydomowych sprawdzi się kanadyjski selekt ‘Green Globe’ – drzewo o kulistej koronie średnicy 2–3 m, najczęściej szczepione na pniu.

Do parków i zadrzewień krajobrazowych
Lipa szerokolistna to drugi rodzimy gatunek, o zdecydowanie wyższych wymaganiach uprawowych i mniejszych możliwościach zastosowania jako roślina ozdobna. Drzewo to rośnie naturalnie w lasach, osiągając do 40 m wysokości, pień starych okazów może mieć u podstawy nawet 1,5 m średnicy. Sercowate liście mają do 12 cm długości. Zakwita najwcześniej ze wszystkich gatunków lip – w czerwcu, tworząc intensywnie pachnące, jasnożółte kwiaty, zebrane w zwisające na szypułkach kwiatostany. W suche lata gatunek ten często jest opanowywany przez mszyce, przędziorki i szpeciele. Najlepiej rośnie na glebach żyznych i zasobnych w wodę, stąd polecany jest głównie do parków i zadrzewień krajobrazowych.

Obydwa krajowe gatunki lip – lipa drobnolistna i lipa szerokolistna – dają łatwo mieszańce, które określa się jako lipę holenderską – Tilia ×europaea. Mieszańce takie są trudne do odróżnienia i ogólnie przypominają lipę drobnolistną. Kwitną po lipie szerokolistnej, ale przed lipą drobnolistną, na przełomie czerwca i lipca. Mieszańce tych gatunków charakteryzują się silnym wzrostem. Do częściej spotykanych odmian należy ‘Pallida’ o charakterystycznych zaczerwienionych pędach, szczególnie w okresie zimowym, a także odmiana ‘Euchlora’, klasyfikowana dawniej jako odrębny gatunek mieszańcowy – lipa krymska (T. ×euchlora). Lipa ta znana jest od 1860 r. i powszechnie sadzona w wielu krajach Europy. Także w Polsce jest popularnym drzewem w miastach, a szczególnie w parkach. Do właściwego wzrostu wymaga jednak dosyć żyznych i wilgotnych gleb. Ma dobrą odporność na zanieczyszczenia powietrza, choroby i szkodniki. Jest jedną z najpóźniej kwitnących lip, bo zakwita dopiero w drugiej połowie lipca. Tworzy drzewa osiągające do 20 m wysokości o malowniczych szerokostożkowatych koronach z silnie zwisającymi dolnymi gałęziami.

Tekst: dr Wiesław Szydło, Związek Szkółkarzy Polskich
Zdjęcia: Grzegorz Falkowski