Dużym zaskoczeniem jest widok zielonej plamy na wysuszonym i zbrązowiałym obszarze pomiędzy blokami mieszkalnymi, który miał pełnić funkcję murawy trawnikowej dla wygody mieszkańców i kontaktu z naturą. To najczęściej powierzchniowo wprowadzona irga (Cotoneaster), krzew, który jeszcze kilka lat wstecz sadziło się masowo, a ostatnio jakby mniej.
Rodzaj irga (Cotoneaster) ma bardzo dużo gatunków i odmian hodowlanych o zbliżonych potrzebach i wymaganiach środowiskowych. To krzewy najczęściej zimozielone, które dość szybko rosną, pokrywając i zadarniając powierzchnię gleby. To typowo okrywowe rośliny, potrafiące bardzo skutecznie zapobiec rozwojowi chwastów i zbędnej roślinności, choć poglądy na ten temat ulegają zmianom. To krzewy o dość dużej wartości zdobniczej i niewątpliwie biocenotycznej jako rezerwuar pokarmu dla owadów i ptaków. Kwitną obficie w maju, czerwcu licznymi białymi kwiatami, intensywnie pachnącymi i przyciągającymi uwagę drobnicy owadziej, a nasze stęsknione zmysły powonienia zaopatruje w wyjątkowe aromaty. Z tych kwiatów tworzą się owoce, bardzo licznie występujące na pędach, czasami utrzymujące się na nich przez całą zimę aż do późnej wiosny roku następnego, o ile nie zostaną zjedzone przez ptaki (kosy, paszkoty, jemiołuszki, gile). Sam miałem okazję zaobserwować ciekawe zjawisko: na niewielkiej rabacie z irgą, która zachowała się przy zabetonowaniu dużej przestrzeni, kwitło życie wróbli i mazurków. Zaskoczył mnie harmider ptasich odgłosów, który tam panował. Rabata została ostatnią ostoją na rynku jednego w wielkopolskich miasteczek po „rewitalizacji”. Warto i o tym pomyśleć w doborze gatunkowym.
Irga szwedzka ‘Coral Beauty’ jako ostatnia zielona plama na osiedlu. Fot. A. Kujawa.
Wymagania
Zarówno kwiaty, jak i liczne owoce stanowią dużą dekorację. Irgi najlepiej rosną na stanowiskach słonecznych, ale półcień i rozproszone światło słoneczne pod okapem wyższych drzew rosnących w niezbyt gęstej więźbie też znoszą bardzo dobrze, co najwyżej mniej obfite kwitnienie tam występuje. Wymaganie glebowe irgi mają skromne, wystarczają im nawet mało zasobne, przepuszczalne podłoża. Urosną wszędzie, oprócz gleb ze stagnującą wodą. Największym dla mnie zaskoczeniem były i są do dzisiaj egzemplarze irgi szwedzkiej ‘Coral Beauty’ (Cotoneaster ×suecicus) posadzone moją ręką 25 lat temu na skraju drzewostanu sosnowego, w półcieniu, na piaskach Puszczy Noteckiej, bez nawadniania. Udowodniły swą hardość i wytrzymałość na wszelkie przeciwności, gdyż do dzisiaj w tym miejscu rosną, kwitną i owocują, choć oczywiście nie w swych optymalnych możliwościach.
Irga błyszcząca w jesiennym przebarwieniu. Fot. A. Kujawa.
Największą zaletą tych krzewów są ich skromne potrzeby wodne (nie mylić z opieką okołoposadzeniową młodych roślin). Ich wytrzymałość na niedobory opadów jest bardzo wysoka, potrafią przetrwać nawet kilkumiesięczne okresy suszy. To przystosowanie dobrze wpasowuje się w potrzeby przyszłych terenów zieleni miejskiej, gdzie nawadnianie jest niemożliwe bądź zwyczajnie chcemy tego typu pielęgnację hydrologiczną ominąć, a zieleń zachować.
Są to rośliny mrozoodporne, jednak w przypadku skrajnie niskich temperatur bez pokrywy śnieżnej mogą być uszkadzane, częściowo przemarzają, ale regenerują się bez problemu i odrastają nowymi pędami wiosną. Czasami przy występujących mrozach bez okrywy śnieżnej liście brązowieją i opadają, ale krzewy takie regenerują się bez większych problemów. Pomimo że o mrozoodporności coraz rzadziej się wspomina, dla pełnej informacji warto o tym pamiętać.
Niskie odmiany
Ważne jest, aby na terenach zieleni publicznej, na osiedlach czy parkowych skwerach wykorzystywać właściwą odmianę, która spełni nasze oczekiwania w przyszłości. Co to oznacza? Wykorzystywanie konkretnych odmian ma znaczenie. Obserwuje się podążanie za znanym i osłuchanym, mody ogrodnicze mają swoje zalety i wady. Sadzenie najniższych odmian, które całkowicie przylegają do powierzchni gleby, ma swoje uzasadnienie w ogrodach przydomowych, na niedużych powierzchniach, w eksponowanych miejscach, w pojemnikach. Jednak w mieście może okazać się błędem projektowym. Odmiany najniższe, jak np. Cotoneaster dammeri ‘Major’, ‘Holstein Resi’, Cotoneaster procumbens ‘Queen of Carpets’, to piękne taksony, ale przeznaczone raczej do ogródków i małych powierzchni, ponieważ usuwanie chwastów musi odbywać się regularnie, w sposób ciągły, do końca istnienia ogrodu. Dlatego w terenach zieleni publicznej sadzimy odmiany szybciej i wyżej rosnące, aby uzyskać trwałą okrywę gleby. Oczywiście rok lub dwa lata po posadzeniu należy na bieżąco chwasty usuwać, by później o tym zabiegu zapomnieć. Wyższe odmiany po uzyskaniu swych optymalnych wymiarów skutecznie opierają się konkurencji niepożądanej roślinności nazywanej chwastami. Pojęcie: „chwasty” ewoluuje i zyskuje nowe znaczenia – na razie używam dotychczasowej nomenklatury. Jest wiele powierzchni doskonale okrytych tym rodzajem krzewu, dlatego że wykorzystano odpowiedni gatunek czy odmianę. Dla przykładu można wymienić kilka: Cotoneaster horizontalis, Cotoneaster ×suecicus ‘Coral Beauty’, ‘Jürgl’, ‘Skogholm’, Cotoneaster radicans ‘Eichholz’, Cotoneaster ‘Ursynów’ – to bardzo dobre krzewy okrywowe dla miast i dla trwałej osnowy gleby, niewymagające i o dużej tolerancji dla miejskich zanieczyszczeń powietrza. Irgi, szczególnie te zawsze zielone, mogą być wrażliwe na zasolenie gleby, dlatego unikamy ich sadzenia w bezpośrednim sąsiedztwie chodników i dróg posypywanych solą odladzającą. Bardzo ważna jest też gęstość (więźba) sadzenia. Dla uzyskania szybkiego efektu, aby zminimalizować czas pielęgnacji pieleniem, wskazane jest sadzenie 2–5 szt./m2. Właściwe zagęszczenie roślin pozwoli uniknąć wielu problemów z odchwaszczaniem.
Irga szwedzka 'Skogholm’ tworzy gęstą okrywę gleby. Fot. A. Kujawa.
Krzewy średniej wielkości
Mniejsze znaczenie do wykorzystania w parkach miejskich mają krzewy średniej wielkości, które wyrastają trochę wyżej, umownie do 2 m wys. i mogą być ciekawym uzupełnieniem drugiego piętra pod okapem wyższych drzew. Do tego celu można wykorzystać: irgę błyszczącą (Cotoneaster lucidus), irgę Simonsa (Cotoneaster simonsii) lub irgę Dielsa (Cotoneaster dielsianus). Wprowadzają one czynnik ozdobny i biocenotyczne urozmaicenie miasta. Dlatego poszukujmy nowych, odpornych i ciekawych krzewów do naszych miast, ale nie rezygnujmy z irg, które są sprawdzone i potrafią dostosować się do przeciwności pogodowych. Przy mądrym zastosowaniu właściwych taksonów możemy uzyskać bardzo trwałą zieleń miejską, która dostarczy nam dobra estetycznego, naszym braciom mniejszym – owadom czy ptakom – pokarmu, a na przedmieściach płazom i gadom także schronienia.
Irga Dielsa posiada owoce z połyskiem. Fot. A. Kujawa.
Szczególnie polecane
Do najbardziej wartościowych taksonów wartych wykorzystania w założeniach miejskich, a szczególnie na osiedlach mieszkaniowych, można polecić szereg odmian irgi. Wśród nich ‘Cardinal’(Cotoneaster) – krzew płożący, o dużych liściach, osiąga do 30–40 cm wys., rośnie bardzo szybko, dokładnie pokrywa powierzchnię. Irga rozesłana ‘Eichholz’ (Cotoneaster radicans) to krzew o gęstym pokroju do 40 cm wys., gęsty, owoce duże, czerwone, chętnie zjadane przez ptaki. Irga pozioma (Cotoneaster horizontalis) – niski krzew okrywowy do 1 m wys., rozrasta się na boki, ciekawy układ gałązek niczym rybi szkielet, liście z połyskiem, jesienią czerwienieją i opadają, owocuje obficie. Irga błyszcząca (Cotoneaster lucidus) to krzew o pokroju wyprostowanym i wys. do 1,5 m, ma dość duże liście z połyskiem, jesienią szkarłatne i opadające przed zimą, owoce czarne. Irga wierzbolistna ‘Parkteppich’ (Cotoneaster salicifolius) – krzew płożący, z wąskimi liśćmi, rozrasta się szeroko i skutecznie okrywa powierzchnię. Trochę bardziej wrażliwy na silne mrozy, jednak regeneruje się bardzo dobrze. Irga Simonsa (Cotoneaster simonsii) to krzew o wys. 2–3 m, rozkładający się na boki i dość szeroki, liście popielatozielone, sezonowe, owoce liczne, bordowe, omszone, dekoracyjny krzew dla parków. Irga szwedzka ‘Coral Beauty’ (Cotoneaster ×suecicus) to jedna z bardziej wartościowych irg o charakterze okrywowym, rośnie szybko do 0,6 m wys. i szeroko się rozrasta, nawet do 3 m szer., tworząc bardzo zwartą okrywę gleby. Kwitnie bardzo obficie białymi drobnymi kwiatami i tworzy liczne owoce, pokrywające gałązki i utrzymujące się czasem do maja następnego roku. Irga szwedzka (Cotoneaster ×suecicus) ‘Jürgl’ to odmiana podobna do poprzedniej, ale trochę niższa, rośnie wolniej. Z kolei irga szwedzka (Cotoneaster ×suecicus) ‘Skogholm’ to odmiana silnie rosnąca, o szybkim tempie wzrostu, doskonała do wypełnienia okrywowego, potrafi porastać duże powierzchnie. Wreszcie irga (Cotoneaster) ‘Ursynów’ – polska odmiana hodowli znanego dendrologa Włodzimierza Senety – rośnie do 0,5 m wys. i 2 m szer. Kwitnie bardzo obficie, a jesienią przewieszające się gałązki pokryte są bardzo licznymi czerwono-pomarańczowymi owocami. Odmiana wrażliwa na silne mrozy, gdy brak pokrywy śnieżnej.
Irga błyszcząca ma czarne owoce. Fot. A. Kujawa.
Andrzej Kujawa
Związek Szkółkarzy Polskich
