Magnolia oczarowuje kwiatami, urzeka pięknym ulistnieniem, kształtem korony, a jesienią, mieniącymi się w różnych odcieniach złota i brązu, kolorami liści.
Magnolie to spektakularnie kwitnące drzewa. Choć można je z powodzeniem uprawiać w parkach i dużych ogrodach, nieczęsto stanowią element miejskiego krajobrazu. Są jednak w Polsce inspirujące miejsca, gdzie drzewa te cieszą mieszkańców miast od dziesięcioleci. Imponujące, 120-letnie okazy tych drzew można podziwiać m.in. w centrum Cieszyna, gdzie pod koniec XIX w. sprowadził je i zasadził katolicki ksiądz Leopold Jan Szersznik. Zdobiły one ogrody zamożnych właścicieli neorenesansowych, secesyjnych i modernistycznych willi. W mieście stworzono kilometrowy Szlak Kwitnących Magnolii, gdzie na kilkunastu stanowiskach można podziwiać wspaniałe egzemplarze – m.in. magnolii gwiaździstej oraz pochodzące z XIX w., do dziś uznawane za jedne z najpiękniejszych, odmiany magnolii Soulange’a: ‘Alexandrina’, ‘Lennei’, ‘Rustica Rubra’. W okresie kwitnienia drzew (w kwietniu) Muzeum Śląska Cieszyńskiego organizuje spacery z przewodnikiem, przyciągające tłumy turystów. Oczywiście magnolie można spotkać też w innych, historycznych oraz współczesnych lokalizacjach w kraju, m.in. przed Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, w willowych dzielnicach oraz parkach Gdańska, Poznania, Warszawy czy Wrocławia, a także w niemal wszystkich ogrodach botanicznych i arboretach.
Pochodzenie i odmiany magnolii
Historia magnolii sięga kilkudziesięciu milionów lat wstecz. Były to prawdopodobnie pierwsze rośliny kwiatowe, które pojawiły się na naszej planecie jeszcze przed epoką lodowcową. Większość gatunków magnolii pochodzi z Dalekiej Azji – Chin i Japonii, gdzie tradycja ich uprawy sięga ponad 2,5 tys. lat, a część także z Ameryki Północnej. Do Europy pierwsze magnolie sprowadzono w XVII w. Do Polski przybyły w kolejnym stuleciu. Rodzaj magnolia liczy ok. 80 gatunków, z których najbardziej znany to magnolia Soulange’a (Magnolia ×soulangeana), zwana także magnolią pośrednią, wyhodowana we Fromont koło Paryża w 1820 r. przez Étienne’a Soulange’a-Bodina – założyciela Francuskiego Królewskiego Instytutu Ogrodniczego. Mieszaniec ten powstał ze skrzyżowania magnolii nagiej (M. denudata) z magnolią purpurową (M. liliiflora) i stał się prekursorem wielu cenionych w Europie i na całym świecie odmian.
Magnolia 'Judy Zuk’ zwraca uwagę dużymi kwiatami w ciepłym kolorze dojrzałych cytryn, Fot. G. Falkowski
Obecnie dzięki licznym pracom hodowlanym uzyskano szereg odmian przystosowanych do uprawy w strefie klimatu umiarkowanego. Niemal co roku na rynku pojawiają się nowe kultywary. Pod względem praktycznym – uprawowym i wymagań – magnolie można podzielić na dwie podstawowe grupy: gatunki i odmiany o trwałym ulistnieniu oraz taksony zrzucające liście na zimę.
Magnolie o liściach zimozielonych, przypominających liście fikusów, w warunkach klimatycznych Polski są rzadko spotykane ze względu na niepełną mrozoodporność i ryzyko przemarzania w czasie zimy. Niemniej ze względu na zmieniający się klimat, wyraźne ocieplenie i brak silnych mrozów w niektórych rejonach kraju (w Poznaniu i okolicach, a także na Dolnym Śląsku) można obserwować sprowadzane z zagranicznych szkółek okazy magnolii wielkokwiatowej (M. grandiflora). Drzewa te kwitną latem, zwykle na przełomie czerwca i lipca, tworzą duże, pachnące, kremowe kwiaty. Rośliny te znoszą zimowe spadki temperatury zaledwie do -12˚C, do -15˚C, wymagają miejsc zacisznych, osłoniętych od wiatru. Decydując się na ich posadzenie, należy mieć na uwadze, że w przypadku silnego mrozu zmarzną.
Magnolia 'Susan’ to jedna z najlepszych, odpornych na mróz odmian polecanych do uprawy na terenie całego kraju, Fot. G. Falkowski
W przeciwieństwie do gatunków zimozielonych niemal niezawodne w uprawie są gatunki zrzucające liście na zimę. Spośród licznych gatunków i odmian na szczególną uwagę pod względem odporności mrozowej zasługuje magnolia japońska (M. kobus). Drzewo to osiąga u nas do 10 m wysokości, tworzy drobniejsze, białe kwiaty z czerwonymi prążkami, które rozwijają się przed liśćmi. Jest jedną z najbardziej zimotrwałych magnolii i może być sadzona na terenie całego kraju. Szczególnie przydatna do ogrodów osiedlowych jest wyhodowana na Węgrzech w 2009 r. odmiana ‘Isis’ o wąskiej, strzelistej koronie i białych kwiatach. Dorasta do 8 m wysokości i zaledwie 2–3 m szerokości. Zajmuje niewiele miejsca, zakwita corocznie i bardzo obficie. Roślina ta otrzymała złoty medal w konkursie roślinnych nowości wystawy „Zieleń to Życie” w 2014 r. Można ją z powodzeniem wykorzystywać do obsadzania ulic osiedlowych, alejek spacerowych, skwerów.
Amerykańskie odmiany magnolii
Do cennych odmian magnolii pod względem zastosowań w parkach i na osiedlach, powszechnie dostępnych w sprzedaży, należą mieszańce wyhodowane w latach 50. XX w. w Narodowym Arboretum Stanów Zjednoczonych w Waszyngtonie przez Francisa de Vosa i Williama Kosara: ‘Ann’, ‘Betty’, ‘Jane’, ‘Judy’, ‘Pinkie’, ‘Randy’, ‘Ricki’, ‘Susan’. Większość z nich przyjmuje pokrój wysokich krzewów. Wspólną cechą wymienionych odmian są niewielkie rozmiary i zwarty pokrój, wysoka mrozoodporność oraz wyrazista barwa kwiatów. Odmiany te zakwitają dosyć późno, co w naszych warunkach klimatycznych ogranicza ryzyko uszkodzenia rozwiniętych już kwiatów przez wiosenne przymrozki, oraz powtarzają kwitnienie latem. Dzięki tym cechom odmiany te stały się niezwykle popularne i dostępne w szkółkach na całym świecie.
Wąska korona magnolii 'Galaxy’ pozwala na stosowanie tej odmiany w ogrodach osiedlowych, Fot. G. Falkowski
Inną grupę nowych odmian, zdobywających popularność, tworzą magnolie o kwiatach wyjątkowo ciemnych, takie jak ‘Genie’ – mieszaniec uzyskany w Nowej Zelandii przez Vance’a Hoopera, po raz pierwszy zaprezentowany w Europie w 2011 r. na targach w Essen. Jej niesamowite ciemnopurpurowe, wiśniowe kwiaty kształtem przypominają kwiaty tulipana, rozwijają się na nagich gałęziach na przełomie kwietnia i maja. Rośliny osiągają niewielkie rozmiary, znoszą zimowe spadki temperatur do -24˚C, a nawet -26˚C. Wśród nowości z tej grupy magnolii warto zwrócić także uwagę na odmianę ‘Black Tulip’ – silnie rosnący krzew, osiągający 3–5 m wysokości, o chyba dotychczas najciemniejszych wśród magnolii kwiatach, oraz ‘Oriental Night’ – niższą, dorastającą do 3 m wysokości magnolię o prawie czarnych w pąkach kwiatach, po rozwinięciu ciemnopurpurowych. Ciekawość miłośników magnolii wzbudza dwubarwna odmiana ‘Old Port’ o płatkach wewnątrz białych, na zewnątrz różowopurpurowych. Jej piękne, duże i pachnące kwiaty swoim kształtem przypominają kwiaty magnolii Soulange’a. Jest to kolejna nowozelandzka odmiana. Jej zaletą jest późny termin kwitnienia. Kwiaty otwierają się na początku maja, gdy inne magnolie już przekwitają i mija zagrożenie nocnych przymrozków.
Magnolia wielkokwiatowa to gatunek zimozielony, kwitnie latem, niestety zimą może przemarzać, Fot. G. Falkowski
Odmiany o kwiatach żółtych, których intensywną hodowlę zapoczątkowano w brooklyńskim ogrodzie botanicznym w Nowym Jorku, jeszcze do niedawna były obiektem pożądania kolekcjonerów i miłośników magnolii. Obecnie są dostępne na rynku w całkiem sporym asortymencie odmianowym. Kultywary o żółtych kwiatach to mieszańce zawierające geny magnolii drzewiastej (M. acuminata) oraz magnolii nagiej (M. denudata). Wiele z nich pochodzi od magnolii brooklyńskiej, mieszańca uzyskanego ze skrzyżowania magnolii drzewiastej (M. acuminata var. aurea) z magnolią purpurową (M. liliiflora), który następnie stał się gatunkiem wyjściowym, wykorzystywanym w hodowli kolejnych odmian. Do wartościowych kultywarów należy ‘Elizabeth’ – jedna z pierwszych i nadal najpopularniejszych odmian, o dużych, żółtokremowych kwiatach. Rośnie silnie i wyrasta w sporych rozmiarów drzewo, osiągając kilka do kilkunastu metrów wysokości. ‘Butterflies’ to średnich rozmiarów kultywar o stożkowatym pokroju. Kanarkowe kwiaty w kształcie tulipanów są zbudowane z 10–14 płatków. Zakwita późno, dzięki czemu jej kwiaty są mniej narażone na wiosenne przymrozki. Niewielkim drzewem jest magnolia ‘Judy Zuk’ – odmiana wyróżniająca się głębokim, wyrazistym, złotym kolorem kwiatów, pięknie prezentujących się na tle soczyście zielonych, młodych liści. Odmiana ‘Goldstar’ to także szybko rosnące drzewo o dużych liściach, aksamitnych w dotyku i przepięknych, szeroko otwierających się, gwiaździstych kwiatach, ukazujących się przed rozwojem liści. Magnolia ‘Yellow Bird’ tworzy średniej wielkości żółte, pachnące kwiaty, kształtem przypominające tulipany. Rośnie silnie, ma ładny, kolumnowy pokrój i zwartą koronę. Zakwita wraz z rozwojem liści, kwitnie długo i obficie, powtarza kwitnienie latem. Niewielkie rozmiary osiąga odmiana ‘Sunsation’ o żółtych kwiatach z purpurowym zabarwieniem podstawy płatków oraz ‘Yellow River’ (zwana też ‘Fei Huang’) o kwiatach w kolorze masła, proporcjonalnie dużych w porównaniu do rozmiaru krzewu.
Charakterystyka nowych odmian
Większość pojawiających się na rynku nowych odmian magnolii to krzewy lub drzewa o niedużych rozmiarach, które można z powodzeniem stosować w zieleni osiedlowej. Przeważnie sadzi się je pojedynczo, jako ogrodowe solitery, bo dzięki skórzastym zdrowym liściom są ozdobne przez cały okres wegetacji, nie tylko w czasie kwitnienia. Odmiany silniej rosnące, takie jak ‘Galaxy’, warto sadzić na skwerach, w parkach i przed budynkami użyteczności publicznej – urzędami, szkołami, kościołami. Wybór kilku gatunków i odmian różniących się terminem kwitnienia pozwoli zachwycać się niesamowitymi kwiatami przez kila miesięcy, od marca (magnolia gwiaździsta i jej odmiany oraz magnolia japońska) aż po koniec maja (magnolia purpurowa ‘Nigra’, magnolia ‘Old Port’), a także w drugiej połowie lata, w sierpniu i na początku września, gdy kwitnienie powtarzają wcześniej wspomniane odmiany amerykańskie.
Magnolia japońska jako drzewo uliczne w na jednej z ulic Wiednia, Fot. G. Falkowski
Magnolie preferują gleby żyzne, próchniczne, dostatecznie wilgotne, ale przepuszczalne, o lekko kwaśnym odczynie. Rośliny należy sadzić na stanowiskach słonecznych, osłoniętych od wiatru, zacisznych, najlepiej o wystawie południowej. Podczas sadzenia nie wolno udeptywać zbyt mocno gleby wokół roślin, by nie uszkodzić ich kruchych korzeni. Ponieważ magnolie korzenią się płytko, glebę wokół roślin warto ściółkować przekompostowaną korą sosnową. Ściółka sprzyja utrzymaniu kwaśnego pH podłoża, ogranicza zachwaszczenie, zapobiega szybkiemu przesychaniu oraz zabezpiecza płytki system korzeniowy przed przemarzaniem. Magnolie źle znoszą przycinanie, dlatego zabieg ten należy wykonywać tylko w przypadku usuwania martwych lub uszkodzonych pędów.
Grzegorz Falkowski
Związek Szkółkarzy Polskich
