Żywotniki z orientu i zachodu
Żywotnik (Thuja) obejmuje 6 gatunków zimozielonych drzew naturalnie występujących w Ameryce Północnej i Azji. Rośliny te osiągają od kilku (żywotnik koreański) do 60 metrów wysokości (żywotnik olbrzymi). Ich pędy są płaskie – rozgałęzione w jednej płaszczyźnie. Ulistnienie w postaci igieł jest charakterystyczne dla siewek i roślin młodocianych. U form przejściowych tworzą się łuski, które stanowią dominujący typ ulistnienia u egzemplarzy dorosłych. Łuski ściśle przylegają do gałązek i różnią się swoim kształtem w zależności od położenia – na środku lub z boku pędów. Łuski zawierają tujon – olejek eteryczny o charakterystycznym, intensywnym zapachu, uwalniający się po roztarciu gałązek, niesłusznie obwiniany za toksyczne działanie. Ten sam związek chemiczny występuje m.in. u bylicy pospolitej, piołunu czy wrotyczu pospolitego – roślin, które wykorzystuje się do produkcji alkoholi typu absynt czy piołunówka. Kwiaty żywotników są rozdzielnopłciowe, występują w postaci szyszek. Szyszki męskie są bardzo drobne, czerwonawe, tworzą się na końcach gałązek. Szyszki żeńskie są większe, ale nada małe, zielone, zbudowane z zaledwie kilku łusek, dojrzewają w ciągu jednego roku, brązowieją i uwalniają nasiona. Zaschnięte szyszki mogą długo utrzymywać się na gałązkach, co przy ich licznym wystąpieniu niestety obniża walory ozdobne roślin. Najczęściej do masowego tworzenia szyszek dochodzi w warunkach niedoboru wody. Skutecznym sposobem pozbycia się lub ograniczenia tworzenia szyszek jest przycinanie roślin. Żywotniki dobrze regenerują się po cięciu – silnie zagęszczają, stąd znajdują zastosowanie w ogrodnictwie przede wszystkim jako rośliny żywopłotowe.
W Polsce uprawia się odmiany 3 gatunków żywotników: żywotnika olbrzymiego (opisałem je w numerze 12/2021 Zieleni Miejskiej), żywotnika wschodniego, klasyfikowanego obecnie jako odrębny rodzaj o nazwie biota, oraz najpopularniejszego i najliczniej reprezentowanego żywotnika zachodniego.

Biota wschodnia
Biota wschodnia (Platycladus orientalis), bo tak brzmi obecnie oficjalna nazwa tego gatunku, pochodzi z Azji Wschodniej, z terenów północnych Chin, Korei oraz Japonii. W wielu krajach, także w Polsce,  gatunek ten jest nadal znany i oferowany w handlu pod dawną ale mocno utrwaloną nazwą taksonomiczną Thuja orientalis – żywotnika wschodniego. Zmiana nazwy była podyktowana wynikami badań z zakresu systematyki botanicznej, które wykazały, że pomimo pozornie dużego podobieństwa, biota różni się znacznie od żywotnika i dlatego roślinę tę sklasyfikowano jako osobny rodzaj botaniczny. Biota wschodnia była notowana w uprawie już na początku XIX wieku. W naturze jest drzewem osiągającym 10-15 m wysokości, tworzącym szerokostożkowatą koronę, często tworzącym kilka pni rozdzielających się przy ziemi, pokrytych czerwonobrązową korą. Gatunek ten przybył do Polski prawdopodobnie z terenów Turcji, dobrze rośnie w gorącym klimacie kontynentalnym, wykazując wysoką tolerancję na suszę i pełne nasłonecznienie. Niestety w ostre zimy bywa uszkadzany przez mróz, dlatego nie wszędzie znajduje zastosowanie (w północno-wschodnich rejonach kraju przemarza).
W ogrodnictwie zastosowanie znalazły przede wszystkim odmiany karłowe bioty wschodniej, u których zwraca uwagę charakterystyczne równoległe ułożenie gałęzi, przypominające ułożenie kartek w otwartej książce. Stad wiele odmian tego gatunku potoczna jest nazywanych „tują książkową”. Najpopularniejszą z nich, oferowaną przez większość krajowych szkółek i centrów ogrodniczych, jest ‘Aurea Nana’. Najstarsze doniesienia o uprawie tej rośliny pochodzą z Wielkiej Brytanii z 1804 roku. Jest to zwarty, wolno rosnący krzew o jajowatym pokroju, osiągający po 10 latach uprawy około 70 centymetrów wysokości. Najstarsze okazy dorastają w naszych warunkach klimatycznych do około 2,5 – 3 metrów wysokości. Krzewy charakteryzują się gęstym i bardzo regularnym ułożeniem pędów. Gałązki są delikatne, wachlarzowato rozgałęzione w jednej płaszczyźnie, ułożone pionowo, pokryte złocisto-żółtymi łuskami. Żółta barwa jest szczególnie intensywna na młodych przyrostach. Zimą łuski przybierają odcień miedzi. Na dorosłych egzemplarzach, zwykle po kilkunastu latach uprawy, mogą pojawić się okrągławe szyszki, bardzo ciekawe i ozdobne, szczególnie przed dojrzeniem. Młode szyszki są kremowo-cytrynowe, pokryte grubą warstwą woskowego nalotu, składają się ze sztywnych łusek z odgiętymi, hakowatymi wyrostkami na wierzchołkach. Przyciągają uwagę swoim oryginalnym kształtem. Po dojrzeniu brązowieją i wysychają, uwalniając kilka ziarenkowatych nasion. Z uwagi na bogate walory ozdobne i łatwość uprawy odmiana ‘Aurea Nana’ została wyróżniona przez brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze Royal Horticultural Society prestiżowym odznaczeniem Award of Garden Merit. Inną ciekawą odmianą bioty wschodniej, dostępną w krajowych szkółkach jest polska odmiana ‘Justyna’ syn. ‘Justynka’ – kultywar wyselekcjonowany w latach 80 XX wieku przez Bolesława Wituszyńskiego. Jest to zwarty, wielopędowy, wolno rosnący krzew o jajowatym pokroju, osiągający po 10 latach uprawy około 1 m wysokości. Odmiana ‘Justyna’ jest uznawana za bardziej odporną na mróz od opisanej wyżej ‘Aurea Nana’. Może być sadzona niemal na całym obszarze kraju, za wyjątkiem Suwalszczyzny i rejonów podgórskich.
Biota wschodnia preferuje gleby wapienne, stanowiska ciepłe i słoneczne, jest rośliną o niewielkich wymaganiach pokarmowych i wilgotnościowych, dobrze znosi upały. Zwykle rośnie zdrowo i nie jest atakowana przez szkodniki. Ze względu na wolne tempo wzrostu nie wymaga cięcia. Na skutek silnych opadów mokrego śniegu zimą gałęzie mogą uginać się i łamać, dlatego późną jesienią rośliny warto lekko związać sznurkiem, co zabezpieczy krzewy przed deformacją. Nadaje się do tworzenia niewysokich żywopłotów. Dobrze prezentuje się sadzona w kompozycjach o charakterze śródziemnomorskim, na rabatach pomiędzy innymi roślinami iglastymi, na wrzosowiskach oraz w pojemnikach. Nadaje się do sadzenia na cmentarzach. Pośród gęsto ułożonych pędów doskonałe warunki lęgowe znajduje wiele gatunków ptaków.

Żywotnik zachodni
Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis), powszechnie nazywany tują, jest podstawowym gatunkiem iglastym wykorzystywanym do tworzenia zielonych ogrodzeń – szpalerów i żywopłotów. Gatunek ten został sprowadzonych do Europy jeszcze w XVI wieku, jako jedno z pierwszych drzew północnoamerykańskich. Drewno żywotnika zachodniego jest bardzo lekkie, pozbawione żywicy, miękkie, żółtawo zabarwione i co ciekawe, niezwykle trwałe i odporne na gnicie, znacznie trwalsze od drewna dębowego. Liczne odmiany ogrodowe żywotnika zachodniego swoją ogromną popularność zawdzięczają niewielkim wymaganiom uprawowym, wysokiej zdrowotności, odporności na mróz oraz dekoracyjności przez cały rok. Pomimo rozpowszechnianych w ostatnich latach fake newsów ma temat rzekomo szkodliwego oddziaływania na środowisko (wspominany wcześniej tujon) oraz niechęci sporej grupy projektantów i wykonawców ogrodów – głównie w stosunku do kultywaru ‘Smaragd’ – jego pozycja jako lidera w tabeli najważniejszych gatunków nagozalążkowych roślin żywopłotowych wydaje się niezagrożona, tym bardziej, że gatunek ten dobrze znosi trudne warunki miejskie. Pięciusetletnia historia uprawy żywotnika zachodniego w Europie zaowocowała bogactwem i różnorodnością odmian zróżnicowanych pod względem pokroju, tempa wzrostu, rozmiaru i barwy. Zastąpiły one całkowicie sam gatunek, który już właściwie nie jest uprawiany i stosowany do celów ozdobnych.

Żywopłoty
Żywotnik zachodni jest tradycyjnie najczęściej kupowaną rośliną z przeznaczeniem na żywopłoty z grupy drzew nagozalążkowych. Wśród najpopularniejszych odmian żywopłotowych, zanim jeszcze na rynku pojawiła się odmiana ‘Smaragd’ (ceniona za utrzymywanie przez cały rok soczyście zielonej barwy gałązek), pozycję lidera zajmowała holenderska odmiana ‘Brabant’. Jej cechą charakterystyczną jest bardzo szybkie tempo wzrostu, pozwalające uzyskać zielone ściany w zaledwie 3-4 sezony. Młode egzemplarze rocznie przyrastają o 40 cm. Odmiana ta tworzy dosyć wąską koronę, ma krótkie konary i kolumnowy pokrój. Gałązki są silnie spłaszczone i gęsto pokryte przylegającymi, łuskowatymi igłami o tępym zakończeniu. Łuskowate igły pokrywające pędy szczytowe są rzadko rozmieszczone i odstają. W okresie wegetacyjnym gałązki są zielone, od spodu nieco jaśniejsze i matowe, zimą jednak brunatnieją. Niecięte rośliny obficie szyszkują. Mimo że szyszki nie są ozdobą krzewu, to jednak dostarczają one nasion stanowiących zimą pożywienie wielu gatunków ptaków oraz innych zwierząt. W celu utworzenia zwartego żywopłotu rośliny należy sadzić w rzędzie w odstępie 50-70 cm. Żywopłoty znajduje zastosowanie w dużych parkach, ogrodach pałacowych, miejscach oddzielających posesje od chodników i ulic. Doskonale nadają się do obsadzania ogrodowych dróg i ścieżek, tworzenia osi widokowych. Żywotnik ‘Brabant’ doskonale nadaje się do aranżowania osłon wiatrowych i miejsc zacisznych, a także do ukrywania mało estetycznych ścian budynków, śmietników czy ogrodzeń. W żywopłotach chętnie gnieżdżą się liczne ptaki.
Do tworzenia zielonych ścian można wykorzystać wiele innych wąskostożkowych odmian żywotnika zachodniego, takich jak: ‘Columna’, ‘Fastigiata’, ‘Frieslandia’, ‘Holmstrup’, ‘Malonyana’, ‘Smaragd’, ‘Spiralis’, ‘Wagneri’. Nie wymagają one formowania.
W handlu dostępne są też odmiany żółtolistne. Jedna z nich – ‘Janed Gold’ syn. ‘Golden Smaragd’ cieszy się dużą popularnością. Jej hodowcą jest polski szkółkarz Edward Kubik. Odmiana odniosła międzynarodowy (światowy) sukces, zadebiutowała na rynku w 2008 r., zdobywając brązowy medal w Konkursie Roślin Nowości wystawy „Zieleń to Życie. Obecnie można ją kupić nie tylko w większości krajów Europy, ale też w Kanadzie, USA czy Australii.
‘Janed Gold’ jest krzewem o regularnym, stożkowatym pokroju i dosyć szybkim tempie wzrostu. Po 10 latach osiąga 2,5-3 m wysokości. Maksymalnie dorasta do kilku metrów wysokości. Pędy ma wzniesione, silnie rozgałęzione, gałązki są płaskie, gęsto ułożone obok siebie, pokryte zabarwionymi na żółto łuskami, które przez cały rok zachowują piękną, złocistą barwę.
Inne odmiany polecane do tworzenia żółtych żywych ścian to m.in.: ‘Aureospicata’, ‘Aurescens’, ‘Filip Magic Moment’ (karłowa, nadaje się do pojemników), ‘Golden Brabant’, ‘Jantar’ i ‘Maria’ (oba polskie selekty), ‘Salland’, ‘Sunkist’, ‘Yellow Ribbon’.
Żywotnik zachodni tworzy dosyć płytki system korzeniowy. Dlatego uprawiany na glebach lekkich i w miejscach narażonych na okresowy brak wody rośnie wolno i wcześnie wchodzi w okres generatywny. Rośliny wymagają stanowisk słonecznych, są odporne na mróz. Pomimo, że tolerują silne zanieczyszczenie powietrza nie sprawdzają się sadzone w bezpośrednim sąsiedztwie dróg, są bowiem wrażliwe na toksyczny dla nich aerozol solny, powstający w wyniku stosowania soli do odladzania nawierzchni jezdni w okresie zimy.

Tekst: Grzegorz Falkowski, Związek Szkółkarzy Polskich
Zdjęcia: Grzegorz Falkowski