Polskie wierzby, czyli krótka charakterystyka rodzaju
Stałym elementem polskiego krajobrazu – zarówno miejskiego, jak i wiejskiego – są wierzby. Z uwagi na ich piękno i walory, projektując obszary zieleni, warto zapoznać się z ich charakterystyką i właściwościami.
Do rodzaju wierzba (Salix) należy ponad 400 gatunków drzew, krzewów i krzewinek występujących na półkuli północnej. Większość z nich to rośliny szybko rosnące, światłożądne, zwykle zasiedlające tereny wilgotne. Wiele gatunków rośnie na obszarach górskich, ale są też takie, które porastają stanowiska mało kojarzące się z ich występowaniem, np. nadmorskie wydmy.

26 gatunków wierzb w Polsce
Na obszarze Polski występuje naturalnie 26 gatunków wierzb, spośród których 2 są objęte ochroną prawną – wierzba borówkolistna (S. myrtilloides) i wierzba lapońska (S. lapponum). Oba gatunki są wpisane do polskiej Czerwonej Księgi Roślin, rzadko można je spotkać w środowisku naturalnym, ale znajdują się w nielicznych ofertach szkółek wyspecjalizowanych w roślinnych kolekcjonerskich. Gatunkami pospolicie występującymi na terenie kraju są: wierzba biała (S. alba), wierzba krucha (S. euxina), wierzba purpurowa czyli wiklina (S. purpurea), wierzba iwa (S. caprea), wierzba szara (S. cinerea), wierzba wiciowa (S. viminalis). W ogrodnictwie, także miejskim, oprócz gatunków zastosowanie znajdują odmiany ogrodowe oraz liczne formy mieszańcowe i ich kultywary, uzyskane także z udziałem gatunków obcego pochodzenia.

W Polskich miastach drzewa wierzb sadzono w parkach oraz na terenach osiedli mieszkaniowych zakładanych w drugiej połowy XX w. Wierzby łatwo się ukorzeniały i stanowiły tani materiał nasadzeniowy, wytwarzany przez miejskie przedsiębiorstwa ogrodnicze. Stąd najczęściej dziś spotykane w miastach wierzby to m.in. wierzba biała oraz wierzba płacząca. Spośród gatunków krzewiastych istotne znaczenie w zieleni miejskiej ma wierzba purpurowa ‘Nana’, wykorzystywana do obsadzania rabat oraz rekultywacji terenów poprzemysłowych. Rzadziej wykorzystywane, ale spotykane w uprawie, są gatunki i odmiany wierzb o barwnych pędach (kultywary wierzby białej), poskręcanych lub powyginanych gałęziach (kultywary wierzby babilońskiej i mandżurskiej), intensywnie wybarwionych kotkach (odmiany wierzby smukłoszyjkowej), pstrych liściach (kulytwary wierzby całolistnej i wierzby szarej), a także formy płożące i okrywowe (wierzba skandynawska, wierzba babilońska). Związek Szkółkarzy Polskich prezentuje ich szczegółowe opisy i zdjęcia na stronie www.e-katalogroslin.pl.

Wierzba biała (S. alba)
To rodzimy gatunek, występujący na obszarze niemal całej Europy, poza jej północnym krańcami, oraz na zachodzie Azji i w północno-zachodniej części Afryki. Zazwyczaj rośnie w lasach łęgowych na brzegach rzek, na stanowiskach zasobnych w wodę. Jest najwyższą z krajowych wierzb, osiąga ponad 20 m wysokości. Jej pień jest prosty, ale dosyć często rozwidla się przy ziemi. Korona jest wyniesiona i szeroka. Młode pędy są owłosione, pokryte oliwkową lub żółtawą skórką, która u niektórych odmian ogrodowych przybiera kolor żółty, pomarańczowy lub czerwonobrązowy. Lancetowate liście mają do 10–12 cm długości, z wierzchu są ciemnozielone, od spodu białe, pokryte jedwabistymi włoskami. Stopień owłosienia liści bywa zmienny, niektóre osobniki mają liście obustronnie owłosione, białawe, przypominające wręcz drzewa oliwnika wąskolistnego. Wierzba biała jest gatunkiem dwupiennym – na jednych osobnikach tworzą się wyłącznie kwiaty męskie, zebrane w kotki, które można uznać za dekoracyjne, na innych tylko żeńskie, mało efektowne. Kotki męskie mają do 7 cm długości, w czasie kwitnienia – w marcu i kwietniu – pokryte są żółtymi pylnikami, dostarczającymi cennego pokarmu białkowego owadom zapylającym. Oba rodzaje kwiatów są także zaopatrzone w gruczoły miodnikowe, wytwarzające nektar wabiący pszczoły, trzmiele i motyle.

Wierzba biała jest cennym gatunkiem krajobrazowym, wykorzystywanym niegdyś do obsadzania wiejskich dróg. Bardzo często była ogławiana. Pozyskiwane w wyniku ogławiania pędy wykorzystywano jako kołki do budowy ogrodzeń, drobnymi gałązkami karmiono zwierzęta gospodarskie, grubsze przeznaczano na opał, a smukłych i długich wici używano do zaplatania oraz jako faszynę. Obecnie ogławiane wierzby bywają oferowane w szkółkach roślin ozdobnych i znajdują amatorów nie tylko wśród właścicieli prywatnych ogrodów, ale trafiają też do współczesnych miejskich kompozycji naturalistycznych, nasadzeń parkowych i osiedlowych, gdzie wzbudzają duże zainteresowanie. Można je podziwiać m.in. w nowoczesnym niemieckim parku Autostadt w Wolfsburgu oraz w licznych nasadzeniach w Holandii. Wartą podkreślenia zaletą ogławianych wierzb jest bioróżnorodność, którą wnoszą do środowiska. W szybko próchniejących pniach tworzą się zagłębienia i dziuple, w których chętnie gniazdują ptaki, a rośliny są środowiskiem życia licznych owadów, grzybów, porostów i mikroorganizmów.

Wierzbę białą, pomimo że nie jest zbyt trwała i długowieczna, warto stosować przede wszystkim w krajobrazie otwartym dolin rzecznych, w parkach, zieleni osiedlowej oraz nad brzegami zbiorników wodnych. Przy podmuchach wiatru korony tych drzew mienią się na biało, wprowadzając do kompozycji ciekawy element dynamiczny.

Wierzba krucha (S. euxina)
To gatunek osiągający podobne rozmiary do wierzby białej, tworzący szeroką, luźną koronę. Swoją nazwę zawdzięcza szeroko odrastającym od pnia konarom, które łatwo odłamać. Zaostrzone na końcach, lancetowate liście mają do 15 cm długości, z wierzchu są zielone i błyszczące, od spodu jasnozielone. W krajach nadbałtyckich uprawia się odmianę ogrodową ‘Bullata’ – wyselekcjonowaną w Szwecji, niskopienną, gęstą formę o kulistej koronie, osiągającą kilka metrów średnicy. Wykorzystuje się ją w ogrodach oraz do obsadzania brzegów zbiorników wodnych, a także sadzi jako samotnik w miejscach eksponowanych. Z pewnością jest to kultywar zasługujący na popularyzację w Polsce.

Pośrednim gatunkiem, trudnym do odróżnienia od dwóch wyżej opisanych, jest wierzba wyniosła (S. ×fragilis), obecnie przez niektórych systematyków klasyfikowana jako Salix alba, warta uwagi ze względu na dwie odmiany o barwnych pędach. ‘Vitellina’ o złocistożółtych lub pomarańczowych pędach oraz ‘Britzensis’  syn. ‘Chermesina’ o młodych gałązkach pokrytych pomarańczową lub czerwoną skórką. Sadzone w parkach, corocznie wiosną przycinane, tworzą liczne pędy o wyrazistej barwie, widoczne z daleka szczególnie w okresie bezlistnym – jesienią i zimą. Niecięte osiągają 10–15 m wysokości.

Wierzba płacząca (Salix ×sepulcralis) ‘Chrysocoma’
Jest jedną z najpiękniejszych i najpopularniejszych wierzb. To sporych rozmiarów drzewo, uprawiane w Europie już od ponad 200 lat, urzeka malowniczym pokrojem. Łacińskie słowo sepulcralis oznacza „nagrobne”, „cmentarne”. Zwieszające się pędy rośliny faktycznie mogą kojarzyć się z nostalgią lub smutkiem, ale z drugiej strony wierzba ta jest chyba jednym z najbardziej romantycznych drzew parkowych uprawianych w naszym kraju. Odmianę ‘Chrysocoma’ otrzymano w rezultacie skrzyżowania pochodzącej z Chin wierzby babilońskiej (S. babylonica) ‘Babylon’, charakteryzującej się płaczącym pokrojem, ale wrażliwej na mróz, z wierzbą białą (S. alba) ‘Vitellina’. Uzyskany mieszaniec zachował płaczący pokrój wierzby babilońskiej, a po drugim z rodziców odziedziczył żółtawe pędy i wysoką odporność na mróz. Wierzba płacząca ‘Chrysocoma’ dorasta do 15–20 m wysokości i tworzy szeroką, majestatyczną koronę. Drzewo charakteryzuje się grubym, solidnym pniem i kaskadowym ułożeniem długich, zwisających pędów, sięgających samej ziemi. Niektóre drzewa tworzą 2 lub nawet 3 pnie. Drzewa zachowują walory ozdobne także w okresie bezlistnym dzięki delikatnym, żółto wybarwionym pędom. Wiosną na gałązkach pojawiają się kwiaty zarówno męskie, jak i żeńskie, co jest rzadkością u tego rodzaju, bowiem większość gatunków wierzb należy do roślin dwupiennych. Dzięki przewadze żółtych kwiatów męskich w okresie kwitnienia korony drzew są bardzo jasne, słomkowe. Pojedyncze kotki są małe i nie stanowią wartości dekoracyjnej. Liście wierzby płaczącej są lancetowate, brzegiem delikatnie piłkowane, ostro zakończone, na wierzchu zielone i błyszczące, a od spodu lekko szaroniebieskie, matowe.

Wierzba płacząca należy do roślin łatwych w uprawie, całkiem dobrze radzi sobie sadzona na glebach przeciętnych. Wymaga stanowisk słonecznych, jest w pełni odporna na mróz. Niestety jak większość wierzb wykazuje podatność na choroby grzybowe pędów, które mogą prowadzić do opadania drobnych gałązek i liści. W przypadku dużych egzemplarzy choroby te zwykle nie wpływają negatywnie na wartość dekoracyjną drzew, niemniej opadające drobne gałązki i liście mogą być niekiedy uciążliwe. Wierzba płacząca ‘Chrysocoma’ najpiękniej prezentuje się pojedynczo, sadzona w dużych ogrodach, w parkach, zwłaszcza nad wodą, gdy końce gałązek dotykają powierzchni stawu lub jeziora. Drzewa wyglądają niezwykle efektownie, gdy są posadzone po obu stronach szerokich parkowych alei.

Wierzba mandżurska (Salix) ‘Erythroflexuosa’
Roślina ta stanowi przedmiot zainteresowania florystów, wykorzystujących jej pogięte pędy do tworzenia efektownych kompozycji kwiatowych, ale jest też uprawiana w ogrodach i parkach. Kultywar ten uzyskano w 1972 r. ze skrzyżowania wierzby płaczącej ‘Chrysocoma’ z wierzbą balibońską ‘Tortuosa’. Odmiana ‘Erythroflexuosa’ tworzy niewielkich rozmiarów drzewo o gęstej, jajowatej koronie, osiągające 4–6 m wysokości. Cechą charakterystyczną rośliny są żółtopomarańczowe, zwisające, spiralnie poskręcane pędy. Lancetowate, jasnozielone liście także są lekko spiralnie skręcone, od góry błyszczące, pod spodem matowe. Kotkowate kwiatostany pojawiają się w kwietniu, przed rozwojem liśćmi, ale nie są dekoracyjne. Odmiana ta preferuje gleby ubogie w wapń i dosyć wilgotne. Źle rośnie na glebach alkalicznych, suchych i zasolonych. Ponadto roślina jest dosyć podatna na choroby grzybowe pędów, dlatego po cięciu pielęgnacyjnym rośliny powstałe rany należy profilaktycznie opryskać fungicydem. Zwykle po kilkunastu latach uprawy drzewo traci na urodzie. Niemniej w młodości prezentuje się efektownie. Dobrze komponuje się z krzewami o kolorowych pędach, szczególnie z odmianami dereni rozłogowego i świdwy. Podobną odmianą, charakteryzującą się nieco lepszą zdrowotnością, polecaną do sadzenia na osiedlach, jest wierzba babilońska ‘Ural’.

Wierzba całolistna (S. integra) 'Pendula’
Pochodząca z Dalekiego Wschodu wierzba całolistna jest ceniona za dekoracyjny pokrój, ozdobne liście oraz wigor. Sam gatunek jest rzadko spotykany w uprawie, natomiast bardzo popularne są dwie odmiany ogrodowe: ‘Hakuro-nishiki’, o wzniesionych pędach i kolorowych, pstrokatych liściach, oraz 'Pendula’, której gałęzie płożą się po ziemi lub efektownie zwieszają się u form piennych – szczepionych na wysokiej podkładce. W zieleni miejskiej znaczenie ma przede wszystkim odmiana ‘Pendula’, stosowana w formie krzewu jako roślina okrywowa. Jej długie, dekoracyjne pędy ścielą się po ziemi, tworząc gęsty kobierzec. W ciągu roku roślina daje nawet 1,5-metrowe przyrosty. Ozdobą krzewu są lancetowate zielone liście, które gęsto pokrywają pędy na całej długości i charakteryzują się zmienną barwą. Najmłodsze liście są w kolorze miedzi, następnie stają się jasnozielone, później przybierają ciemny odcień zieleni. Mają 5–7 cm długości i do 2 cm szerokości. Rozwijające się w marcu i kwietniu niepozorne beżowe kwiaty nie mają znaczenia dekoracyjnego. Najważniejszą zaletą odmiany ‘Pendula’ jest wysoka zdrowotność liści, które do późnej jesieni zachowują zieloną barwę i późno opadają. Roślina ma niewielkie wymagania glebowe i przeciętne wymagania wilgotnościowe, jest w pełni odporna na mróz. Coroczne wiosenne cięcie jest istotnym zabiegiem, pozwalającym uzyskać liczne młode przyrosty, a w efekcie zwartą okrywę. Cięcie należy wykonać na przedwiośniu, pozostawiając 15–20 cm zeszłorocznego przyrostu. Odmiana ta doskonale nadaje się do obsadzania skarp, nasypów oraz brzegów zbiorników wodnych.