W procesie inwestycyjnym terenów zieleni w mieście, istnieje grupa określonych i złożonych problemów. Zidentyfikowane problemy powinny być w miarę możliwości eliminowane na wszystkich etapach procesu budowy. Dotyczą one m. in. właściwego doboru roślin, ich jakości, parametrów i w rezultacie poprawnego sadzenia ich w terenach miejskich.
Jedną z najistotniejszych ról w kształtowaniu przestrzeni przyrodniczej miast spełniają tereny zieleni. Wartość tych terenów jest nad wyraz cenna i niezwykle wysoka. Miasto zaś jest miejscem wyjątkowo trudnym dla wprowadzania i utrzymywania zieleni, a jednocześnie miejscem, gdzie roślinność jest szczególnie ceniona. Włodarze miast i planiści nieustannie podejmują próby wprowadzania „zielonego wyposażenia” do przestrzeni o niekorzystnych warunkach dla rozwoju roślin, poszukując przy tym, obok sprawdzonych, także nowych rozwiązań technicznych. Aby sprawnie i skutecznie przeprowadzić proces założenia szaty roślinnej, budowy, modernizacji czy rewaloryzacji terenów zieleni, trzeba zmierzyć się z wieloma problemami i napotkanymi na drodze trudnościami. Problemy są najczęściej natury projektowej, prawno-urzędniczej oraz wykonawczej.
W celu rozwinięcia zagadnienia o barierach i problemach podczas budowy terenów zieleni w 2018 r przeprowadzono naukowe badania ankietowe. Badaniami objęto 6 grup osób: urzędnicy, projektanci, wykonawcy, studenci architektury krajobrazu, producenci roślin ozdobnych oraz eksperci z zakresu budowy terenów zieleni. Respondenci mieli pośredni i bezpośredni wpływ na proces przygotowania, planowania
i budowy terenów zieleni.
Nasadzenia glicynia przy ul. Markowskiej w Warszawie, 2015 r. w ramach programu „Zielone ściany” z pnączy na Pradze Północ Fot. dr inż. Tomasz Samsel
Proces inwestycyjny
Podczas prowadzenia procesu inwestycyjnego istnieje szereg problemów m. in. natury projektowej jak np. brak nadzoru projektowego i inwestorskiego nad realizowanymi inwestycjami terenów zieleni, problemy legislacji i norm: brak standaryzacji jakości i wielkości terenów zieleni, problemy z ustalaniem własności gruntu, brak instrumentów prawnych w postaci planów zagospodarowania przestrzennego oraz blokujących nacisk inwestorów na zabudowę terenów przeznaczonych pod zieleń; problemy zarządzania zielenią: brak jednej jednostki organizacyjnej w pełni odpowiedzialnej za planowanie, pozyskiwanie i inwestowanie środków na terenach zieleni oraz jej ochronę. Ponadto zauważa się często brak szczegółowej inwentaryzacji i możliwości stałego nadzoru nad danymi o zieleni miejskiej; problemy pielęgnacyjne: m. in. zwiększające się zasolenie terenów zieleni przyulicznej, zmieniający się w skutek zabudowy poziom wód gruntowych, postępująca dewastacja i akty wandalizmu oraz brak systemów nawadniających.
Budowa wioski dziecięcej w Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu, 2018 r. Fot. dr inż. Tomasz Samsel
W celu zminimalizowania barier, osoby zatwierdzające projekty powinny być jak najbardziej kompetentne, a pomysły na aranżację przestrzeni, powinny być poparte wiedzą i doświadczeniem, wyrosłym z szacunku i znajomości praw przyrody. Proces budowy terenów zieleni w czasach nam współczesnych wiąże się z koniecznością podjęcia wielu wyzwań. Do najważniejszych należą: dbałość o prawidłowy sposób przeprowadzania zabiegów pielęgnacyjnych roślinności, równoważenie ubytków nasadzeniami, a także zakładanie nowych obiektów zieleni i nadawanie im wysokiej wartości estetycznej. Dobrobyt społeczeństwa
i jego poczucie zadowolenia w dużym stopniu zależy od nasadzeń ciekawej zieleni, wyposażenia terenu miejskiego oraz bezpośredniego otoczenia miejsca pracy i zamieszkania. Ponieważ każde przedsięwzięcie przebudowy obszaru miejskiego jest złożone i kosztowne, musi być dobrze przemyślane i przygotowane. Aby uniknąć problemów w procesie kształtowania miejskich przestrzeni, należy upowszechniać np. wydawnictwa ogólnodostępnych planów zagospodarowania przestrzennego, obejmujące gminy, regiony kulturalne, województwa i kraj. Niezmiernie ważne jest również poprawne kosztorysowanie. W celu bezproblemowego przeprowadzenia procesu urozmaicania zieleni miejskiej, oprócz: prowadzenia prac zgodnie z prawem, opracowania koncepcji i projektu nasadzeń roślin z dobrym projektantem czy podjęcia decyzji, co należy zmienić, a co pozostawić, jedną z najważniejszych czynności jest jednak poprawność kosztorysowania. Warto zaznaczyć, że z uwagi na różne branże jakie wchodzą w zakres projektowania zieleńców, skwerów czy parków należy korzystać z pracy zespołowej projektantów różnych branż. W celu rzetelnej kalkulacji wykonawca lub przede wszystkim projektanci powinni stale poszukiwać nowych rozwiązań technologicznych, materiałowych, sprzętowych, organizacyjnych, usprawniających roboty i obniżających koszty ich wykonania. Szereg problemów oraz barier, pojawia się już na etapie planowania np. nasadzeń roślinnych i wykonywania terenów zieleni. Na każdym z tych etapów występują odmienne problemy. Są to trudności z reguły dające się rozwiązać. Rozwiązania są jednak zależne od zaangażowania uczestników postępowania inwestycyjnego. Często wspólne działanie powiązanych ze sobą stron procesu, daje lepszy rezultat w ich rozwiązywaniu, aniżeli działania podejmowane przez każdą ze stron. Zaistniałe problemy w rezultacie wpływają na poprawność prac na budowie i w efekcie zakończenie inwestycji i oddanie do użytku publicznego.
Rodzaje problemów w procesie inwestycyjnym
Na podstawie przeprowadzonych badań naukowych należy wyszczególnić trzy podstawowe grupy problemów: Są to formalne, projektowe i wykonawcze. Problemy natury formalnej mają różne źródła powstawania. Z reguły pojawiają się poprzez złą interpretację i nie stosowanie poprawnie zapisów formalnych. Zauważa się niewystarczającą znajomość zakresu prac przez poszczególnych uczestników planowanej inwestycji. Należy również podkreślić, iż często planowany zakres prac jest niewspółmierny do ilości przewidzianych i zapewnionych środków finansowych. Można też sądzić, że Jednostka Budżetowa posiada na wybrany cel, ograniczony zasób finansowy w budżecie miasta. W procesie budowy terenów zieleni, pomiędzy zamawiającym a wykonawcą znajduje się projektant, bez którego obecności trudno wyobrazić sobie powstawanie w miastach terenów zieleni, miejsc rekreacyjnych oraz nowoczesnych i bezpiecznych placów zabaw. Planiści na różnych etapach dokumentacji projektowej związanej z projektowaniem np. zieleni borykają się z różnymi utrudnieniami. Te z kolei mają bardzo duży wpływ na poprawność prowadzenia inwestycji i wynikają najczęściej z niedostatecznego nadzoru projektowego wykonywanych prac w terenie; braku doświadczenia podczas pełnienia nadzoru projektowego oraz świadomości procesu inwestycyjnego; niepoprawnej współpracy i brak dialogu pomiędzy poszczególnymi uczestnikami inwestycji. Projektanci też nie zawsze mogą liczyć na pomoc urzędników podczas procedur formalnych oraz uzgodnień projektowych. Czas na wykonanie kompletnej dokumentacji też bywa zbyt krótki. Przy tym oczekują zbyt długi okres na wykonanie mapy do celów projektowych. Zauważa się dodatkowo długie i skomplikowane procedury, związane z uzyskiwaniem pozwoleń i uzgodnień, a w rezultacie ma to wpływ na jakość projektu. Wymienić należy, że pojawiają się projekty zwierające błędy i bywają wykonywane na nieaktualnych podkładach geodezyjnych. Mówić też można o niedostatecznej znajomości innowacyjnych technologii i rozwiązań projektowych i prawidłowych parametrów roślin. Szczególną uwagę należy zwrócić, że brakuje szkoleń i konferencji, dotyczących rozwiązywania problemów podczas budowy terenów zieleni oraz szkoleń związanych z powstawaniem prawidłowej dokumentacji projektowej.
Budowa naturalnego placu zabaw przy ul. Dolnej w Warszawie, 2021 r. Fot. dr inż. Tomasz Samsel
Urzędnicy zwracają uwagę na fakt, że podczas współpracy z projektantami oraz w trakcie realizacji projektów, braki w częściach dokumentacji projektowej oraz szereg niedoskonałości planistycznych mają niekorzystny wpływ na terminy wyłonienia wykonawcy terenów zieleni. Z uwagi na konieczność wprowadzania poprawek i zmian projektowych, mogą one wydłużyć termin zakończenia robót i zwiększają kwotę, potrzebną na realizację zadania inwestycyjnego. Dodatkowo producenci roślin wskazują, że projektanci zamieszczają w projektach nieodpowiedni dobór gatunkowy roślin lub określają ich złe parametry, co w przyszłości wiązać się będzie ze słabą jakością i żywotnością po posadzeniu. Na etapie zamawiania roślin w szkółkach produkcyjnych okazuje się, że część zaprojektowanych roślin jest niedostępna z uwagi na podane niepoprawne gatunki lub odmiany. Zauważyć też można, że rośliny występujące w projektach bywają niezgodne z „Zaleceniami materiału szkółkarskiego”. Poradnik ten określa m.in. jakość materiału roślinnego oraz uwzględnia prawidłowe parametry pojemników w stosunku do wysokości rośliny.
W procesie nasadzeń zieleni w mieście również wykonawcy niezwykle często mierzą się z utrudnieniami. Problemy mają różne podłoże. Nie mniej jednak problemy te są często powiązane z utrudnieniami jakimi borykają się przedstawiciele zamawiającego oraz projektanci. Ponadto bariery te w wzajemnie się przenikają, a występujące wspólnie mają bardzo duży wpływ na przebieg i zakończenie inwestycji. Problemy wykonawcze wynikają również ze zbyt krótkich terminów na realizację budowy; złej współpracy pomiędzy poszczególnymi uczestnikami inwestycji tj. inwestor –wykonawca, wykonawca – projektant: tj. niedostatecznej wiedzy i zaangażowania wykonawcy; uczestnictwa pseudofachowców wśród wykonawców; niedostatecznej znajomości prawidłowych parametrów roślin i innych materiałów budowlanych; jakość wykonanych robót jest często uzależniona od kwoty, jaką zaproponował wykonawca na realizację projektu; rosnących cen materiałów i robocizny w trakcie procesu budowlanego; a przede wszystkim braku szkoleń i konferencji w zakresie zapobiegania i rozwiązywania problemów podczas przygotowania robót i wykonawstwa w terenie.
Budowa naturalnego placu zabaw przy ul. Dolnej w Warszawie, 2021r. Fot. dr inż. Tomasz Samsel
Problemy dotyczą też producentów roślin ozdobnych. Z grupy tych problemów należy wymienić najważniejsze. W otrzymywanych zamówieniach do szkółek materiału roślinnego, występują błędy z nieokreślonymi parametrami roślin. W zamówieniach od klientów występuje również brak powiązania wielkości pojemników z wysokością roślin; projektanci zamieszczają często w swoich projektach rośliny, które nie powinny być zaprojektowane do miejskich nasadzeń; zauważalna jest dodatkowo niekompetencja urzędnicza, która ma znaczący wpływ na odbiory roślin po ich dostarczeniu na planowaną inwestycję. Zaś projektanci i wykonawcy często wskazują, że problem z producentami i dostawcami roślin również dotyczy ich bezpośrednio. Ma to miejsce zarówno na etapie projektowania jak też budowy terenów zieleni. Dostawa materiałów złej jakości np. nieprawidłowa i nieproporcjonalna bryła korzeniowa do korony drzewa lub opóźnienia w dostawie, wpływa zasadniczo na wydłużenie terminu zakończenia budowy, zmniejszeniem zysków wykonawców lub kary pieniężne jakie wykonawca musi zapłacić zamawiającemu. Urzędnicy również wychodzą naprzeciw problemom opracowując a następnie uchwalone wprowadzają w życie standardy kształtowania zieleni m.in. Warszawy, Krakowa i kilku innych miast. W celu unikania problemów wykonawczych podczas budowy terenów zieleni, wynikających z błędnego projektu, projektant powinien być zobowiązany do nanoszenia wszystkich niezbędnych poprawek, wynikających chociażby z ustaleń z inwestorem oraz z wymaganych prawem uzgodnień jak np. uzgodnienia konserwatorskie, branżowe, czy ZUDP. W celu prawidłowego realizowania projektu, w tym wyjaśniania na bieżąco wątpliwości dotyczących projektu, inwestor powinien za wszelką cenę ustanowić nadzór projektowy. Ułatwi to prace zarówno wykonawcy, jak i zmniejszy problemy inwestora, a projektant jest w stanie, na podstawie realizowanego projektu w terenie nanieść stosowne poprawki do dokumentacji projektowej. Ponadto w celu minimalizowania części problemów projektowych, należy dążyć do zatrudnienia w urzędach osób o kierunkowym wykształceniu z doświadczeniem w zakresie procedur projektowych, zwłaszcza projektowania modernizacji obiektów historycznych lub zatrudnienie konsultanta. Należy zatem sądzić, że szansą powodzenia lub przynajmniej uniknięcia wielu błędów, jest przede wszystkim profesjonalizm wszystkich uczestników procesu inwestycyjnego. Wydaje się to oczywiste, ale bardzo często niemożliwe do zrealizowania, między innymi z powodu procedur narzuconych przez Zamówienia Publiczne.
Ryc . Zestawienie procentowe, dotyczące błędnych zamówień roślin (Źródło: opracowanie własne dr inż. Tomasz Samsel ) Ankieta dla szkółkarzy roślin ozdobnych
Pytanie 1. Jak często spotykają się Państwo z błędami (niesprecyzowanymi) zamówieniami roślin?
Warto podkreślić fakt, że w celu osiągnięcia oczekiwanego sukcesu, istotna jest konieczność zatrudnienia bardzo dobrego, sprawdzonego i doświadczonego inspektora nadzoru inwestorskiego, znającego dogłębnie projekt. Należy również podkreślić, że wykonawca oraz projektant powinien na bieżąco dokonywać rozeznania rynkowego zmieniających się cen materiałów oraz wynajmu i zakupu sprzętu i stosowanych przez konkurencję wycen. Ponadto uważa się, że w celu rzetelnej kalkulacji, wykonawca lub projektant powinien stale szukać nowych rozwiązań technologicznych, materiałowych, sprzętowych, organizacyjnych, usprawniających roboty i obniżające koszty ich wykonania. Niezmiernie ważna jest edukacja w zakresie przygotowania inwestycji, kompleksowego przeprowadzenia procesu rewaloryzacji, projektowania oraz wykonywania obiektów zieleni miejskiej. Zatem wszyscy uczestnicy procesu budowy terenów zieleni podkreślają w przeprowadzonych badaniach naukowych, jak istotne są szkolenia i bieżące poszerzanie kompetencji zawodowych z zakresu zapobiegania i rozwiązywania problemów, powstających podczas budowy terenów zieleni. Takie szkolenia m. in. z zakresu zmniejszania problemów na inwestycjach, prawidłowego doboru roślin, określania ich kondycji i parametrów oferuje Związek Szkółkarzy Polskich wraz z Agencją Promocji Zieleni. Szkolenie na „Certyfikowanego Specjalistę Terenów Zieleni” to kompleksowy program, podnoszący kwalifikacje zawodowe – kierowany do pracowników m.in.: firm projektujących i zakładających zieleń czy przedstawicieli urzędów odpowiedzialnych za tereny zieleni. Więcej informacji na: www.szkolenia-zielen.pl
Ankieta dla szkółkarzy roślin ozdobnych Ryc. Zestawienie procentowe złego doboru roślin w dokumentacjach projektowych (Źródło: opracowanie własne dr inż. Tomasz Samsel)
Autor: dr inż. Tomasz Samsel, Dyrektor Działu Budowy Terenów – Firma AG-Complex Sp. Zo.o.
