Dwubarwne, biało-fioletowe kwiaty to cecha charakterystyczna odmiany ‘Sensation’.
18.6.2024
W Polsce najbardziej znany i rozpowszechniony jest lilak pospolity (Syringa vulgaris), który pochodzi z rejonów Półwyspu Bałkańskiego. Stał się szerzej znany w Europie w XVI w., kiedy został sprowadzony z Imperium Osmańskiego. U nas – pospolicie uprawiany – często dziczeje. Gatunek ten najlepiej rośnie na stanowiskach słonecznych, co gwarantuje obfite kwitnienie. Lilaki pospolite kwitną na pędach zeszłorocznych (ich pąki kwiatowe zawiązują się rok wcześniej), dlatego cięcie tych roślin jest wskazane jedynie zaraz po przekwitnięciu. Preferują gleby lekkie lub średnio zwięzłe, ale wilgotne. Odczyn gleby powinien być obojętny lub zasadowy. Gatunek ten ma bardzo rozbudowany, gęsty i płytki system korzeniowy, a dzięki odrostom i odroślom korzeniowym ma zdolność wiązania luźnych i piaszczystych gleb. W zależności od odmiany i sposobu prowadzenia może dorastać do ok. 3–4 m wysokości.
Obecnie istnieje ponad 1 tys. odmian uprawnych lilaka pospolitego. Poszczególne kultywary różnią się m.in.: barwą kwiatów, wielkością wiech kwiatostanowych, pokrojem, barwą liści oraz terminem kwitnienia. Niektóre lilaki są również bardziej pachnące niż inne. Przykładowo wiele odmian ma jedynie delikatny zapach. Inne zaś mają różną intensywność woni – od lekko słodkiej do bardzo ostrej. Kwiaty lilaka mają zwykle cztery płatki, ale hodowcy wyhodowali również odmiany o podwójnych, półpełnych i pełnych kwiatach. U niektórych nowszych odmian pojawiają się dodatkowe płatki ułożone promieniście – jak u stokrotki – wszystkie w tej samej płaszczyźnie.
Historia hodowli form ogrodowych lilaków liczy ponad 100 lat. W Polsce pierwsze odmiany uzyskano na początku XX w. Jedną z najstarszych odmian, uprawianych i rozmnażanych do dziś, jest ‘Prof. Hoser’, wyhodowana w Żbikowie przed 1930 r. przez Piotra Hosera. Ma ona okazałe, szczytowe wiechy składające się z pojedynczych kwiatów średniej wielkości, które mają podwójną koronę o słabo poskręcanych płatkach w kolorze lilaniebieskawym. Przekwitając, kwiaty bledną i stają się lekko błękitne. Intersującą odmianą jest również niderlandzka ‘Primrose’, która potocznie nazywana jest żółtym lilakiem. Jej kwiaty nie mają jednak barwy kwiatów mniszka lekarskiego – pąki kwiatowe są jasnożółte, zaś po rozwinięciu białokremowe z żółtawym oczkiem w środku. Kwiaty są drobne, zbudowane z długiej rurki i szeroko rozpostartych płatków o wywiniętych do góry brzegach, zebrane w krótkie, gęste kwiatostany, złożone z kilku stożkowatych wiech (ok. 20 cm dł.), osadzonych na szczytach pędów. Odmiana ta została wyhodowana przez Gerrita Maarsego, w 1949 r. w szkółce Maarse w Aalsmeer. Kolejną wyjątkową odmianą jest ‘Sensation’ o wiechowatych kwiatostanach, składających się z pojedynczych fioletowopurpurowych kwiatów, otoczonych białawym marginesem wokół każdego płatka. To mutacja z purpurowofioletowej odmiany ‘Hugo de Vries’, znaleziona przez Garrita Maarsego przed 1938 r.
Wcześnie kwitnący lilak wczesny (S. oblata), atrakcyjny krzew pochodzący z Chin, kwitnie mniej więcej dwa tygodnie przed lilakiem pospolitym, do którego jest zresztą bardzo podobny. Gatunek ten jest bardziej znany jako rodzic wcześnie kwitnącej grupy hybrydowej – lilaka hiacyntowego (S. ×hyacinthiflora). Drugim rodzicem jest lilak pospolity. Dzięki odpowiedniemu doborowi rodziców hodowcy stworzyli kilkanaście wyjątkowych odmian. Jedną z piękniejszych jest ‘Mirabeau’ o kwiatach dość dużych, jasnofioletowych (w trakcie kwitnienia bledną), a także ‘Buffon’ o kwiatach pojedynczych w odcieniu lawendy, różu i bieli. Cechą charakterystyczną tych odmian są wywinięte na zewnątrz płatki (podobnie jak u hiacynta), które wydzielają słodki zapach. Kwiaty zebrane są w gęste, duże, wiechowate kwiatostany.
Niektóre gatunki lilaków, tj. lilak pekiński (S. reticulata subsp. pekinensis) i japoński (S. reticulata), mogą osiągać rozmiar i pokrój małych drzew. W okresie letnim zapewniają cień, a ich oryginalna kora w okresie bezlistnym dodaje dodatkowego uroku. Atutem tych gatunków jest także termin kwitnienia, bowiem kwitną później od lilaka pospolitego. Barwa ich kwiatów jest zbliżona do kremowożółtej oraz kremowobiałej. Charakterystyczny zapach jest podobny do ich bliskiego krewnego – ligustru pospolitego (Ligustrum vulgare). Liście lilaka japońskiego są zwykle szersze i bardziej okrągłe niż liście lilaka pekińskiego. Obydwa lilaki drzewiaste mają atrakcyjną korę, przypominającą trochę korę wiśni tybetańskiej, przy czym ta z lilaka pekińskiego często dodatkowo złuszcza się pasami.
Isabella Preston, kanadyjska hodowczyni roślin, jako pierwsza skrzyżowała lilaka zwisającego (S. komarowii ssp. reflexa) i lilaka kosmatego (S. villosa), tworząc grupę hybrydową tzw. lilaków ottawskich (S. ×prestoniae), która dała początek nowym odmianom. Do jednych z bardziej popularnych należą: ‘Audrey’ o jasnoróżowych kwiatach, ‘Ursula’ o różowofioletowych oraz ‘Octavia’ o kwiatach w pąku ciemnofioletowych, a po rozkwitnięciu jasno-fioletowo-różowych. Na uwagę zasługują również odmiany z polskiej hodowli wyselekcjonowane w 1965 r. przez Władysława Bugałę, m.in.: o bladoróżowych kwiatach ‘Basia’, o lilaróżowych ‘Diana’ i o delikatnej, jasnoliliowej barwie kwiatów ‘Jagienka’. Cechą charakterystyczną dla wszystkich odmian lilaków ottawskich jest obfity i późny okres kwitnienia (V/VI). Ich wiechy kwiatostanowe są okazałe, luźne, często przewieszające i pięknie pachnące. Lilaki ottawskie słyną również z dużej odporności na niskie temperatury, ponieważ są przystosowane do chłodnego klimatu Kanady. To idealne rośliny do parków, miast, na osiedla czy też do obsadzenia placów zabaw.
Okres kwitnienia lilaków to mgnienie oka. Współcześni hodowcy dążą zatem do wyselekcjonowania odmian o dłuższym okresie kwitnienia. Rozwiązaniem takim mogą być lilaki z serii Bloomerang, która obejmuje odmiany karłowe kwitnące wiosną oraz powtarzające kwitnienie (już nie tak obficie) latem i jesienią. Idealne krzewy do przydomowych ogrodów oraz zieleni publicznej, w grupach lub pojedynczo, a także w postaci niskich żywopłotów, zarówno formowanych, jak i nieformowanych.
Niezwykle malowniczy Dzierżoniów jest położony w woj. dolnośląskim, w Kotlinie Dzierżoniowskiej u podnóża Gór Sowich od południa i Masywu Ślęży od północy. Miasto leży nad rzeką Piławą. To właśnie tu od kliku lat swój renesans przeżywają lilaki, a to wszystko za sprawą Towarzystwa Miłośników Dzierżoniowa oraz włodarzy miasta, którzy odtwarzają dawną tradycję i sadzą w mieście lilaki. Do upiększania miasta włączyli się również lokalni przedsiębiorcy, stowarzyszenia, szkoły, seniorzy oraz osoby prywatne. Już powstało kilka alei lilakowych, na których rośnie ponad 600 szt. krzewów lilaka pospolitego w kilkunastu odmianach! Co roku organizowane jest Święto Lilaka. Wydarzeniu towarzyszą wystawy florystyczne, wystawy obrazów oraz wykłady specjalistów dotyczące uprawy i hodowli tych wyjątkowych roślin. Dzierżoniowianie doczekali się również „Lilakowego hymnu”, skomponowanego przez kompozytora i trębacza jazzowego – Tadeusza Nestorowicza. Z roku na rok w mieście sadzonych jest coraz więcej nowych lilaków, a także przybywa atrakcji związanych z tymi wyjątkowymi roślinami, m.in. w lokalnej kawiarni można skosztować herbaty, w której składzie znajdują się kwiaty lilaka, a także zjeść pyszny lilakowy tort.
Łatwość w uprawie, odporność na zasolenie, niedobory wody, niskie temperatury i zanieczyszczenie powietrza sprawiają że lilaki to doskonałe rośliny do warunków miejskich. Dzięki różnorodności gatunków i odmian z powodzeniem możemy je sadzić jako drzewa przyuliczne, parkowe, a także mogą być wykorzystywane do tworzenia niższych lub wyższych żywopłotów, którymi można przysłonić np. wiaty śmietnikowe. O zasadności wprowadzania ich do przestrzeni miejskiej przemawiają również walory dekoracyjne – atrakcyjne kwiaty o niesamowitym zapachu oraz efektowne liście.
Tomasz Dymny
Związek Szkółkarzy Polskich
Lilaki, popularnie nazywane bzami, to jedne z najtrwalszych i najpiękniej pachnących krzewów w naszych ogrodach, miastach i parkach. Są przedstawicielami rodziny oliwkowatych (Oleaceae), do której należy ponad 750 gatunków drzew, krzewów, a nawet lian, zebranych w 29 rodzajów.
Zasięg geograficzny rodziny obejmuje praktycznie wszystkie kontynenty z wyjątkiem Oceanii, obszarów polarnych i tych znajdujących się pod wpływem klimatu kontynentalnego w północnej Azji i Ameryce Północnej oraz wielkich pustyń. Występują w strefie klimatu zarówno umiarkowanego, jak i zwrotnikowego, przy czym obszar największego zróżnicowania stanowi Azja.
Lilak pospolity
W Polsce najbardziej znany i rozpowszechniony jest lilak pospolity (Syringa vulgaris), który pochodzi z rejonów Półwyspu Bałkańskiego. Stał się szerzej znany w Europie w XVI w., kiedy został sprowadzony z Imperium Osmańskiego. U nas – pospolicie uprawiany – często dziczeje. Gatunek ten najlepiej rośnie na stanowiskach słonecznych, co gwarantuje obfite kwitnienie. Lilaki pospolite kwitną na pędach zeszłorocznych (ich pąki kwiatowe zawiązują się rok wcześniej), dlatego cięcie tych roślin jest wskazane jedynie zaraz po przekwitnięciu. Preferują gleby lekkie lub średnio zwięzłe, ale wilgotne. Odczyn gleby powinien być obojętny lub zasadowy. Gatunek ten ma bardzo rozbudowany, gęsty i płytki system korzeniowy, a dzięki odrostom i odroślom korzeniowym ma zdolność wiązania luźnych i piaszczystych gleb. W zależności od odmiany i sposobu prowadzenia może dorastać do ok. 3–4 m wysokości.
Obecnie istnieje ponad 1 tys. odmian uprawnych lilaka pospolitego. Poszczególne kultywary różnią się m.in.: barwą kwiatów, wielkością wiech kwiatostanowych, pokrojem, barwą liści oraz terminem kwitnienia. Niektóre lilaki są również bardziej pachnące niż inne. Przykładowo wiele odmian ma jedynie delikatny zapach. Inne zaś mają różną intensywność woni – od lekko słodkiej do bardzo ostrej. Kwiaty lilaka mają zwykle cztery płatki, ale hodowcy wyhodowali również odmiany o podwójnych, półpełnych i pełnych kwiatach. U niektórych nowszych odmian pojawiają się dodatkowe płatki ułożone promieniście – jak u stokrotki – wszystkie w tej samej płaszczyźnie.
Lilak pospolity ‘Primrose’ to wyjątkowa odmiana o żółtawym zabarwieniu kwiatów, kolorze rzadko spotykanym u tej grupy roślin.
Odmiany warte wykorzystania
Historia hodowli form ogrodowych lilaków liczy ponad 100 lat. W Polsce pierwsze odmiany uzyskano na początku XX w. Jedną z najstarszych odmian, uprawianych i rozmnażanych do dziś, jest ‘Prof. Hoser’, wyhodowana w Żbikowie przed 1930 r. przez Piotra Hosera. Ma ona okazałe, szczytowe wiechy składające się z pojedynczych kwiatów średniej wielkości, które mają podwójną koronę o słabo poskręcanych płatkach w kolorze lilaniebieskawym. Przekwitając, kwiaty bledną i stają się lekko błękitne. Intersującą odmianą jest również niderlandzka ‘Primrose’, która potocznie nazywana jest żółtym lilakiem. Jej kwiaty nie mają jednak barwy kwiatów mniszka lekarskiego – pąki kwiatowe są jasnożółte, zaś po rozwinięciu białokremowe z żółtawym oczkiem w środku. Kwiaty są drobne, zbudowane z długiej rurki i szeroko rozpostartych płatków o wywiniętych do góry brzegach, zebrane w krótkie, gęste kwiatostany, złożone z kilku stożkowatych wiech (ok. 20 cm dł.), osadzonych na szczytach pędów. Odmiana ta została wyhodowana przez Gerrita Maarsego, w 1949 r. w szkółce Maarse w Aalsmeer. Kolejną wyjątkową odmianą jest ‘Sensation’ o wiechowatych kwiatostanach, składających się z pojedynczych fioletowopurpurowych kwiatów, otoczonych białawym marginesem wokół każdego płatka. To mutacja z purpurowofioletowej odmiany ‘Hugo de Vries’, znaleziona przez Garrita Maarsego przed 1938 r.
‘Prof. Hoser’ to polska odmiana lilaka uzyskana w latach 30. XX wieku, nadal dostępna w handlu.
Dwubarwne, biało-fioletowe kwiaty to cecha charakterystyczna odmiany ‘Sensation’.
Wcześnie kwitnący lilak wczesny (S. oblata), atrakcyjny krzew pochodzący z Chin, kwitnie mniej więcej dwa tygodnie przed lilakiem pospolitym, do którego jest zresztą bardzo podobny. Gatunek ten jest bardziej znany jako rodzic wcześnie kwitnącej grupy hybrydowej – lilaka hiacyntowego (S. ×hyacinthiflora). Drugim rodzicem jest lilak pospolity. Dzięki odpowiedniemu doborowi rodziców hodowcy stworzyli kilkanaście wyjątkowych odmian. Jedną z piękniejszych jest ‘Mirabeau’ o kwiatach dość dużych, jasnofioletowych (w trakcie kwitnienia bledną), a także ‘Buffon’ o kwiatach pojedynczych w odcieniu lawendy, różu i bieli. Cechą charakterystyczną tych odmian są wywinięte na zewnątrz płatki (podobnie jak u hiacynta), które wydzielają słodki zapach. Kwiaty zebrane są w gęste, duże, wiechowate kwiatostany.
Lilaka hiacyntowego ‘Buffon’ można rozpoznać po wywiniętych na zewnątrz płatkach kwiatów oraz silnym słodkim zapachu.
Niektóre gatunki lilaków, tj. lilak pekiński (S. reticulata subsp. pekinensis) i japoński (S. reticulata), mogą osiągać rozmiar i pokrój małych drzew. W okresie letnim zapewniają cień, a ich oryginalna kora w okresie bezlistnym dodaje dodatkowego uroku. Atutem tych gatunków jest także termin kwitnienia, bowiem kwitną później od lilaka pospolitego. Barwa ich kwiatów jest zbliżona do kremowożółtej oraz kremowobiałej. Charakterystyczny zapach jest podobny do ich bliskiego krewnego – ligustru pospolitego (Ligustrum vulgare). Liście lilaka japońskiego są zwykle szersze i bardziej okrągłe niż liście lilaka pekińskiego. Obydwa lilaki drzewiaste mają atrakcyjną korę, przypominającą trochę korę wiśni tybetańskiej, przy czym ta z lilaka pekińskiego często dodatkowo złuszcza się pasami.
Lilaki ottawskie i seria Bloomerang
Isabella Preston, kanadyjska hodowczyni roślin, jako pierwsza skrzyżowała lilaka zwisającego (S. komarowii ssp. reflexa) i lilaka kosmatego (S. villosa), tworząc grupę hybrydową tzw. lilaków ottawskich (S. ×prestoniae), która dała początek nowym odmianom. Do jednych z bardziej popularnych należą: ‘Audrey’ o jasnoróżowych kwiatach, ‘Ursula’ o różowofioletowych oraz ‘Octavia’ o kwiatach w pąku ciemnofioletowych, a po rozkwitnięciu jasno-fioletowo-różowych. Na uwagę zasługują również odmiany z polskiej hodowli wyselekcjonowane w 1965 r. przez Władysława Bugałę, m.in.: o bladoróżowych kwiatach ‘Basia’, o lilaróżowych ‘Diana’ i o delikatnej, jasnoliliowej barwie kwiatów ‘Jagienka’. Cechą charakterystyczną dla wszystkich odmian lilaków ottawskich jest obfity i późny okres kwitnienia (V/VI). Ich wiechy kwiatostanowe są okazałe, luźne, często przewieszające i pięknie pachnące. Lilaki ottawskie słyną również z dużej odporności na niskie temperatury, ponieważ są przystosowane do chłodnego klimatu Kanady. To idealne rośliny do parków, miast, na osiedla czy też do obsadzenia placów zabaw.
Lilak ottawski ‘Audrey’ to jedna z kilku dostępnych w kraju, wartościowych odmian polecanych do miast, do sadzenia w parkach, przy placach zabaw, na osiedlach.
Okres kwitnienia lilaków to mgnienie oka. Współcześni hodowcy dążą zatem do wyselekcjonowania odmian o dłuższym okresie kwitnienia. Rozwiązaniem takim mogą być lilaki z serii Bloomerang, która obejmuje odmiany karłowe kwitnące wiosną oraz powtarzające kwitnienie (już nie tak obficie) latem i jesienią. Idealne krzewy do przydomowych ogrodów oraz zieleni publicznej, w grupach lub pojedynczo, a także w postaci niskich żywopłotów, zarówno formowanych, jak i nieformowanych.
Dzierżoniów – miasto lilaków
Niezwykle malowniczy Dzierżoniów jest położony w woj. dolnośląskim, w Kotlinie Dzierżoniowskiej u podnóża Gór Sowich od południa i Masywu Ślęży od północy. Miasto leży nad rzeką Piławą. To właśnie tu od kliku lat swój renesans przeżywają lilaki, a to wszystko za sprawą Towarzystwa Miłośników Dzierżoniowa oraz włodarzy miasta, którzy odtwarzają dawną tradycję i sadzą w mieście lilaki. Do upiększania miasta włączyli się również lokalni przedsiębiorcy, stowarzyszenia, szkoły, seniorzy oraz osoby prywatne. Już powstało kilka alei lilakowych, na których rośnie ponad 600 szt. krzewów lilaka pospolitego w kilkunastu odmianach! Co roku organizowane jest Święto Lilaka. Wydarzeniu towarzyszą wystawy florystyczne, wystawy obrazów oraz wykłady specjalistów dotyczące uprawy i hodowli tych wyjątkowych roślin. Dzierżoniowianie doczekali się również „Lilakowego hymnu”, skomponowanego przez kompozytora i trębacza jazzowego – Tadeusza Nestorowicza. Z roku na rok w mieście sadzonych jest coraz więcej nowych lilaków, a także przybywa atrakcji związanych z tymi wyjątkowymi roślinami, m.in. w lokalnej kawiarni można skosztować herbaty, w której składzie znajdują się kwiaty lilaka, a także zjeść pyszny lilakowy tort.
Dzięki prowadzonej od kilku lat w Dzierżoniowie społecznej akcji sadzenia lilaków w mieście rośnie już ponad 600 egzemplarzy różnych odmian lilaków.
Dlaczego warto wprowadzać je do miast?
Łatwość w uprawie, odporność na zasolenie, niedobory wody, niskie temperatury i zanieczyszczenie powietrza sprawiają że lilaki to doskonałe rośliny do warunków miejskich. Dzięki różnorodności gatunków i odmian z powodzeniem możemy je sadzić jako drzewa przyuliczne, parkowe, a także mogą być wykorzystywane do tworzenia niższych lub wyższych żywopłotów, którymi można przysłonić np. wiaty śmietnikowe. O zasadności wprowadzania ich do przestrzeni miejskiej przemawiają również walory dekoracyjne – atrakcyjne kwiaty o niesamowitym zapachu oraz efektowne liście.
Tomasz Dymny
Związek Szkółkarzy Polskich
